LÊ LỢI – TỪ LAM SƠN ĐẾN ĐẠI THẮNG QUÂN MINH

Đầu thế kỷ 15, nhà Hồ mất nước vào tay quân Minh, đất nước bị đô hộ tàn bạo. Nhà Minh đặt ra hàng thứ thuế khóa vô lý, bắt thợ giỏi và thợ thủ công sang Trung Quốc, lại ép dân ta phải học tiếng Hán và theo phong tục bọn chúng. Người dân sống trong cảnh bần cùng và tủi nhục. Giữa bối cảnh ấy, Lê Lợi – một hào trưởng ở vùng Lam Sơn (Thanh Hóa) – đã nuôi chí lớn cứu nước. Lê Lợi xuất thân trong gia đình giàu có nhưng có lòng hào hiệp, thường giúp đỡ người nghèo. Ông sớm kết giao với các anh hùng hào kiệt trong vùng như Lê Lai, Lưu Nhân Chú, Đinh Lễ...

Năm 1418, Lê Lợi chính thức dấy binh khởi nghĩa tại núi Lam Sơn, xưng là Bình Định vương, lấy hiệu là Lam Sơn. Buổi đầu, nghĩa quân chỉ có vài nghìn người, giáo mác thô sơ, vũ khí thiếu thốn. Quân Minh đông đảo, liên tục tấn công, đẩy nghĩa quân vào tình thế ngàn cân treo sợi tóc. Có thời điểm Lê Lợi phải rút lên rừng núi hiểm trở, thiếu lương thực, quân sĩ mệt mỏi. Trong lúc nguy nan, tướng Lê Lai đã mặc áo vua Lê Lợi, cưỡi voi ra trận để đánh lạc hướng quân Minh, hy sinh để bảo vệ chủ tướng. Lê Lợi khóc thương và hứa sẽ báo đáp. Sự hy sinh đó thắp lại ngọn lửa chiến đấu trong toàn quân.

Điểm ngoặt đến năm 1425, khi Nguyễn Trãi – một nhà nho tài ba – gia nhập nghĩa quân. Nguyễn Trãi đã dâng lên Lê Lợi bản "Bình Ngô sách" với kế sách đánh vào lòng dân và dùng văn chương để cảm hóa quân địch. Lê Lợi hết sức trân trọng, phong Nguyễn Trãi làm quân sư. Hai người kết thành một cặp bài trùng: Lê Lợi mạnh mẽ trên chiến trường, Nguyễn Trãi thông thái trong chính sách. Họ cho quân đánh chiếm các vùng đất quan trọng như Nghệ An, Diễn Châu, làm bàn đạp tiến ra Bắc. Chỉ trong hai năm, nghĩa quân làm chủ được một dải đất rộng lớn từ Thanh Hóa đến Thuận Hóa, uy thế ngày càng mạnh.

Năm 1426, Lê Lợi chia quân làm nhiều đạo tiến ra Bắc. Trận quyết định diễn ra ở Tốt Động – Chúc Động (nay thuộc Hà Nội). Quân Minh do Vương Thông chỉ huy đông tới 10 vạn, ồ ạt tiến đánh. Lê Lợi đã bố trí phục binh ở khu vực đồng ruộng và đầm lầy, lợi dụng địa hình hạn chế kỵ binh của địch. Khi quân Minh lọt vào trận địa, nghĩa quân từ bốn phía đổ ra, phóng lao, bắn nỏ, đánh tới tấp. Vương Thông thua to, phải rút về thành Đông Quan (Hà Nội ngày nay) và siết chặt phòng thủ. Lê Lợi cho bao vây nhưng không vội tấn công, chờ chúng mệt mỏi, thiếu lương.

Đến năm 1427, viện binh nhà Minh do tướng Liễu Thăng dẫn 10 vạn quân từ Trung Quốc sang cứu. Lê Lợi và Nguyễn Trãi đã bố trí trận địa ở Chi Lăng – một vùng núi đá hiểm trở (thuộc Lạng Sơn). Quân ta phục kích ở các kẽ núi. Liễu Thăng cậy mình đông, khinh suất tiến quân; bị quân ta dùng cung tên và đá từ trên núi ném xuống. Liễu Thăng tử trận ngay trong trận đầu. Quân Minh hoảng loạn rút về Xương Giang, tiếp tục bị ta bao vây và tiêu diệt. Vương Thông trong thành Đông Quan thấy viện binh tan nát, liền xin giảng hòa.

Nguyễn Trãi đã viết "Bình Ngô đại cáo" – một tác phẩm bất hủ tuyên bố nền độc lập: "Như nước Đại Việt ta, từ trước vốn có nền văn hiến lâu đời... Lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều". Lê Lợi lên ngôi vua, đặt tên là Lê Thái Tổ, lập ra nhà Lê sơ. Ông đã trị vì 10 năm, xây dựng lại đất nước sau chiến tranh, ban hành bộ luật Hồng Đức nổi tiếng nhân văn và tiến bộ. Từ một người nông dân, Lê Lợi đã vươn lên làm vua, là minh chứng cho ý chí "quyết chiến quyết thắng" và tài dụng nhân của một bậc đế vương anh minh.