LÊ LỢI VÀ MƯỜI NĂM KHỞI NGHĨA LAM SƠN

Lê Lợi sinh ngày 10 tháng 9 năm 1385 tại làng Lam Sơn, huyện Lương Giang, nay thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Ông xuất thân trong một dòng họ hào trưởng có thế lực ở vùng đất này, sở hữu ruộng đất và uy tín với dân chúng trong vùng. Sau khi nhà Hồ sụp đổ năm 1407, quân Minh đặt ách cai trị lên Đại Ngu, đổi tên nước thành Giao Chỉ, thi hành chính sách bóc lột nặng nề, bắt dân cống nạp vàng bạc, hương liệu và lao dịch xây thành đắp lũy.

Năm 1416, Lê Lợi cùng 18 người bạn thân tín tổ chức hội thề tại Lũng Nhai, cùng nguyện đồng lòng đánh đuổi quân Minh. Đến đầu năm 1418, ông chính thức dựng cờ khởi nghĩa tại Lam Sơn, xưng là Bình Định vương. Giai đoạn đầu, nghĩa quân gặp nhiều khó khăn, ba lần phải rút lên núi Chí Linh để tránh các cuộc vây ráp của quân Minh, có lúc lương thực cạn kiệt phải ăn rau rừng, củ nâu cầm cự.

Bước ngoặt đến năm 1424 khi tướng Nguyễn Chích đề xuất kế sách tiến quân vào Nghệ An, nơi có địa thế hiểm trở và lực lượng quân Minh mỏng hơn. Nghĩa quân đánh chiếm thành Trà Lân, giải phóng vùng Nghệ An, Diễn Châu, Thanh Hóa, rồi tiến ra Bắc, mở rộng vùng kiểm soát qua Tân Bình, Thuận Hóa. Năm 1426, nghĩa quân giành thắng lợi lớn trong trận Tốt Động - Chúc Động, tiêu diệt phần lớn viện binh của tướng Vương Thông.

Cuối năm 1427, trận Chi Lăng - Xương Giang trở thành đòn quyết định: đạo viện binh 10 vạn quân do Liễu Thăng chỉ huy bị phục kích tiêu diệt, bản thân Liễu Thăng bị chém tại ải Chi Lăng. Vương Thông đang bị vây tại thành Đông Quan buộc phải xin giảng hòa, hai bên tổ chức hội thề Đông Quan, quân Minh rút quân về nước, chấm dứt 20 năm đô hộ.

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế tại Đông Kinh (Thăng Long), lấy niên hiệu Thuận Thiên, lập nên nhà Hậu Lê. Ông cho ban hành các chính sách chia lại ruộng đất theo phép quân điền, tổ chức lại bộ máy hành chính, đặt nền móng cho bộ luật Hồng Đức sau này của các đời vua kế tiếp. Ông cũng cho Nguyễn Trãi soạn Bình Ngô đại cáo, tuyên bố nền độc lập của Đại Việt.

Lê Lợi mất ngày 22 tháng 8 năm Quý Sửu, tức năm 1433, sau 5 năm ở ngôi vua, được truy tôn miếu hiệu Lê Thái Tổ. Lăng mộ ông đặt tại khu Lam Kinh, quê hương Lam Sơn. Khu di tích lịch sử Lam Kinh ở huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa hiện là di tích quốc gia đặc biệt, nơi hằng năm vẫn tổ chức lễ hội Lam Kinh vào ngày 21-22 tháng 8 âm lịch để tưởng nhớ ngày mất của ông.