Lê Ngọc Hiền và những mũi tên đỏ trên tấm bản đồ ngày toàn thắng

Trong phòng trưng bày “Toàn thắng 1975” của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam có một tấm bản đồ đặc biệt.

Bản đồ được ghép từ 12 mảnh, rộng khoảng 185cm, cao 170cm. Trên nền giấy đã nhuốm màu thời gian, những mũi tên đỏ vẫn hướng từ năm phía vào trung tâm Sài Gòn. Góc dưới bản đồ ghi dòng chữ:

“Làm tại Chỉ huy sở ngày 22 tháng 4 năm 1975.”

Đó là bản đồ “Quyết tâm Chiến dịch Hồ Chí Minh”, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015. Bản đồ ghi lại kế hoạch hiệp đồng của năm cánh quân trong chiến dịch cuối cùng, kết thúc 30 năm đấu tranh giải phóng dân tộc.

Người trực tiếp chỉ đạo các cán bộ tác chiến xây dựng tấm bản đồ ấy là Thiếu tướng Lê Ngọc Hiền, Quyền Tham mưu trưởng Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Ông tên khai sinh là Nguyễn Ngọc Thiện, sinh năm 1928, quê tại xã Đức Thượng, huyện Hoài Đức, Hà Nội. Ông tham gia cách mạng từ khi mới 16 tuổi.

Tháng 10/1944, người thanh niên ấy tham gia in và phát hành báo “Độc lập” tại địa phương. Đến tháng 3/1945, ông trở thành Bí thư Thanh niên cứu quốc thị xã Sơn Tây. Sau đó, ông theo học Trường Quân chính kháng Nhật và tham gia xây dựng cơ sở liên lạc từ chiến khu Việt Bắc về Hòa Bình.

Từ một cán bộ thanh niên, Lê Ngọc Hiền dần trưởng thành qua những năm kháng chiến. Ông từng giữ các cương vị tiểu đoàn trưởng, trung đoàn phó, trung đoàn trưởng và Tham mưu trưởng Đại đoàn 320.

Sau năm 1954, ông công tác nhiều năm tại Bộ Tổng Tham mưu, lần lượt đảm nhiệm các nhiệm vụ ở Cục Quân huấn và Cục Tác chiến. Công việc tham mưu đòi hỏi người cán bộ không chỉ hiểu cách đánh mà còn phải dự báo diễn biến chiến trường, đánh giá tương quan lực lượng và chuẩn bị phương án cho những tình huống chưa xảy ra.

Năm 1967, Lê Ngọc Hiền trực tiếp vào chiến trường Trị–Thiên, làm Phó tư lệnh Mặt trận B5. Từ năm 1970 đến năm 1973, ông là phái viên của Bộ tại Bộ Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam, sau đó giữ chức Tham mưu phó Bộ Tư lệnh Miền.

Nhờ vậy, ông vừa nắm được tư duy chỉ đạo chiến lược của Bộ Tổng Tham mưu, vừa có kinh nghiệm thực tế tại chiến trường miền Nam. Đây là cơ sở quan trọng để ông tham gia chuẩn bị kế hoạch giải phóng miền Nam.

Tháng 4/1973, Bộ Tổng Tham mưu thành lập một tổ nghiên cứu đặc biệt. Các thành viên phải trả lời năm câu hỏi lớn: Tương quan lực lượng giữa ta và đối phương ra sao? Mỹ có khả năng đưa quân trở lại hay không? Hướng tiến công và mục tiêu chủ yếu nên đặt ở đâu? Cách đánh chiến lược như thế nào? Thời điểm bắt đầu tiến công thích hợp nhất là khi nào?

Lê Ngọc Hiền được bổ sung vào tổ nghiên cứu cùng những cán bộ tham mưu giàu kinh nghiệm như Lê Trọng Tấn, Vũ Lăng, Lê Hữu Đức, Võ Quang Hồ và Phan Hàm.

Công việc được thực hiện trong bí mật. Mỗi tuần, các thành viên dành những ngày nhất định để nghiên cứu tình hình, trao đổi ý kiến và điều chỉnh phương án. Từ khi bắt đầu xây dựng cho đến tháng 1/1975, kế hoạch chiến lược đã trải qua tám lần sửa đổi.

Mỗi lần điều chỉnh không đơn thuần là sửa vài đường nét trên bản đồ. Đằng sau đó là việc tính toán lực lượng, thời gian, đường hành quân, mục tiêu tiến công, công tác hậu cần và khả năng phối hợp giữa nhiều chiến trường.

Đầu năm 1975, chiến trường thay đổi nhanh hơn mọi dự kiến.

Chiến thắng Buôn Ma Thuột mở đầu cuộc tiến công ở Tây Nguyên. Tiếp đó, quân ta giải phóng Huế, Đà Nẵng và nhiều tỉnh miền Trung. Hệ thống phòng thủ của chính quyền Sài Gòn tan rã từng mảng lớn. Một thời cơ chiến lược xuất hiện: có thể giải phóng miền Nam ngay trong năm 1975.

Ngày 31/3, Bộ Chính trị quyết định mở cuộc tiến công giải phóng Sài Gòn trong thời gian sớm nhất, tốt nhất là ngay trong tháng 4.

Ngày 8/4/1975, Bộ Chỉ huy Chiến dịch giải phóng Sài Gòn–Gia Định được thành lập. Đại tướng Văn Tiến Dũng làm Tư lệnh; đồng chí Phạm Hùng làm Chính ủy; Thiếu tướng Lê Ngọc Hiền đảm nhiệm Quyền Tham mưu trưởng.

Trên cương vị ấy, ông phải cùng cơ quan tham mưu biến quyết tâm chiến lược thành một kế hoạch tác chiến thống nhất cho lực lượng rất lớn đang từ nhiều hướng tiến về Sài Gòn.

Ngày 14/4, Bộ Chính trị chấp thuận đề nghị đặt tên chiến dịch là “Chiến dịch Hồ Chí Minh”.

Từ ngày 15/4, tại căn cứ Tà Thiết ở Lộc Ninh, Bình Phước, cán bộ Phòng Tác chiến Bộ Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam cùng cán bộ tác chiến Bộ Tổng Tham mưu bắt đầu thể hiện kế hoạch lên bản đồ. Công việc được đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Lê Ngọc Hiền.

Tình hình chiến trường thay đổi từng giờ nên tấm bản đồ phải được chỉnh sửa nhiều lần. Một đơn vị đến sớm hoặc muộn, một tuyến đường bị tắc hay một vị trí phòng thủ của đối phương thay đổi đều có thể ảnh hưởng đến kế hoạch chung.

Các hướng tiến công phải bảo đảm vừa chia cắt, bao vây Sài Gòn, vừa nhanh chóng đánh chiếm những mục tiêu trọng yếu. Năm cánh quân lớn phải hành động như những bộ phận của cùng một cơ thể, cùng tiến vào trung tâm thành phố trong một thời gian thống nhất.

Ngày 21/4, bản đồ “Quyết tâm Chiến dịch Hồ Chí Minh” được hoàn thành.

Ngày hôm sau, Bộ Chỉ huy chiến dịch duyệt lại lần cuối kế hoạch tác chiến và kế hoạch bảo đảm chiến dịch. Đại tướng Văn Tiến Dũng và Chính ủy Phạm Hùng ký phê duyệt trên tấm bản đồ.

Những nét mực khi ấy không chỉ là ký hiệu quân sự. Mỗi mũi tên đại diện cho một cánh quân với hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, xe tăng, pháo binh và phương tiện đang hành quân. Mỗi điểm đánh dấu trên bản đồ là một mục tiêu phải được chiếm lĩnh đúng thời gian để toàn bộ chiến dịch không bị gián đoạn.

Khi chiến dịch sắp mở màn, Sở chỉ huy tiền phương được chuyển từ Tà Thiết đến Căm Xe, thuộc khu vực Dầu Tiếng, để bám sát tình hình. Tấm bản đồ được trải rộng trên bàn làm việc. Lê Ngọc Hiền cùng Bộ Chỉ huy chiến dịch ngày đêm theo dõi bước tiến của từng cánh quân, xử lý những diễn biến mới và bảo đảm sự phối hợp giữa các hướng.

Từ ngày 26/4, quân ta đồng loạt tiến công tuyến phòng thủ bên ngoài Sài Gòn.

Đêm 29 rạng sáng 30/4, tại Sở chỉ huy, những người làm công tác tham mưu vẫn liên tục đánh dấu vị trí các đơn vị. Trên bản đồ, những mũi tên đỏ ngày càng kéo dài, hội tụ vào trung tâm thành phố.

Đến 11 giờ 30 phút ngày 30/4/1975, Dinh Độc Lập được quân giải phóng chiếm lĩnh. Tổng thống Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng.

Lê Ngọc Hiền không ngồi trên chiếc xe tăng đầu tiên tiến vào Dinh Độc Lập. Hình ảnh của ông cũng hiếm khi xuất hiện trong những bức ảnh nổi tiếng của ngày 30/4. Nhưng trên bàn làm việc tại Sở chỉ huy, ông cùng các cán bộ tham mưu đã dõi theo và góp phần kết nối bước tiến của năm cánh quân.

Tấm bản đồ còn lại đến hôm nay không phải chiến công của riêng một cá nhân. Đó là kết tinh trí tuệ của Bộ Chỉ huy chiến dịch và rất nhiều cán bộ tác chiến. Tuy nhiên, dấu ấn của Quyền Tham mưu trưởng Lê Ngọc Hiền vẫn hiện diện trong quá trình trực tiếp tổ chức, chỉ đạo và biến quyết tâm giải phóng Sài Gòn thành một kế hoạch có thể thực hiện.

Lịch sử đôi khi được viết bằng những lá cờ tung bay giữa quảng trường. Nhưng lịch sử cũng được chuẩn bị trong những căn phòng kín, dưới ánh đèn đêm, nơi có những con người lặng lẽ vẽ từng mũi tên lên bản đồ.

Với Lê Ngọc Hiền, những mũi tên đỏ ấy cuối cùng đã gặp nhau tại một điểm: ngày đất nước thống nhất.