LÊ QUÝ ĐÔN - Bậc đại trí thức của Đại Việt – người gom tinh hoa tri thức cho muôn đời

Ông được xem là một trong những nhà bác học lớn của Việt Nam thời trung đại, để lại một di sản tri thức đồ sộ trên nhiều lĩnh vực: lịch sử, địa lý, văn học, triết học, kinh tế, xã hội và nhiều ngành học thuật khác.

Nếu những trang sử “thời hoa lửa” được viết bằng máu và nước mắt của những người ngoài trận mạc, thì cuộc đời Lê Quý Đôn lại cho chúng ta thấy một mặt trận khác:

Mặt trận của trí tuệ.

Người con của đất Diên Hà

Lê Quý Đôn sinh năm 1726, quê ở làng Diên Hà, nay thuộc tỉnh Hưng Yên.

Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống khoa bảng.

Cha ông là Lê Trọng Thứ, đỗ Tiến sĩ khoa thi năm Giáp Thìn (1724) và từng giữ chức Thượng thư Bộ Hình.

Sinh ra trong môi trường coi trọng việc học, Lê Quý Đôn sớm bộc lộ tư chất đặc biệt.

Nhưng tài năng của ông không chỉ đến từ hoàn cảnh gia đình.

Đó còn là kết quả của một tinh thần học tập hiếm có.

Cậu bé ham học

Từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh.

Tư liệu xưa ghi lại rằng khi mới 12 tuổi, ông đã học rộng kinh truyện, sử sách và các trước tác của nhiều học phái.

Điều đáng kinh ngạc không chỉ là ông học nhiều.

Mà là ông muốn hiểu đến tận gốc vấn đề.

Ông không bằng lòng với việc ghi nhớ máy móc.

Ông quan sát.

Suy luận.

Đặt câu hỏi.

So sánh.

Ghi chép.

Và không ngừng mở rộng phạm vi hiểu biết của mình.

Đó chính là nền tảng tạo nên một Lê Quý Đôn sau này – một con người có kiến thức vượt xa giới hạn của một nhà nho thông thường.

Con đường khoa cử

Năm 1752, Lê Quý Đôn đỗ đầu khoa thi Hội và sau đó đỗ Bảng nhãn.

Con đường khoa cử mở ra trước mắt ông.

Ông bước vào quan trường và từng đảm nhiệm nhiều chức vụ.

Nhưng điều khiến hậu thế nhớ đến ông không chỉ là những chức quan đã từng nắm giữ.

Điều đặc biệt nhất chính là khối lượng tri thức khổng lồ ông đã tích lũy và để lại.

Trong thời đại mà việc tiếp cận tri thức còn vô cùng khó khăn, Lê Quý Đôn đã dành phần lớn cuộc đời để đọc, ghi chép, khảo cứu và hệ thống hóa những điều mình biết.

Một bộ óc không ngừng tìm hiểu

Lê Quý Đôn quan tâm đến rất nhiều lĩnh vực.

Ông nghiên cứu lịch sử để hiểu nguồn gốc và quá trình phát triển của đất nước.

Ông nghiên cứu địa lý để hiểu lãnh thổ, địa hình và các vùng miền.

Ông nghiên cứu văn học để lưu giữ những giá trị tinh thần của dân tộc.

Ông quan tâm đến triết học, chính trị, kinh tế, xã hội và đời sống nhân dân.

Với ông, tri thức không có những bức tường ngăn cách tuyệt đối.

Một người muốn hiểu đất nước phải biết lịch sử.

Muốn hiểu lịch sử phải hiểu con người.

Muốn hiểu con người phải quan sát xã hội.

Muốn xây dựng đất nước phải hiểu thiên nhiên, sản xuất và đời sống.

Chính cách tư duy rộng mở ấy khiến Lê Quý Đôn trở thành một nhà bác học đa lĩnh vực hiếm có trong lịch sử Việt Nam.

Những trang sách đồ sộ

Lê Quý Đôn để lại nhiều tác phẩm có giá trị.

Trong đó có những công trình nghiên cứu về lịch sử, địa lý, văn hóa, văn học và tri thức xã hội.

Những tác phẩm như “Vân đài loại ngữ”, “Kiến văn tiểu lục”, “Phủ biên tạp lục”… đã trở thành nguồn tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam.

Đặc biệt, trong “Phủ biên tạp lục”, ông ghi chép nhiều tư liệu về vùng Thuận Hóa và Quảng Nam.

Những ghi chép ấy giúp hậu thế hiểu thêm về địa lý, kinh tế, xã hội và đời sống của người dân ở Đàng Trong thế kỷ XVIII.

Có thể nói, ông đã làm một công việc vô cùng quan trọng:

Nhìn thấy – ghi lại – hệ thống hóa – và truyền lại cho thế hệ sau.

Người đi tìm tri thức giữa một thời đại biến động

Lê Quý Đôn sống trong thế kỷ XVIII – một thời kỳ Đại Việt có nhiều biến động.

Xã hội tồn tại nhiều mâu thuẫn.

Đời sống nhân dân ở nhiều nơi gặp khó khăn.

Các cuộc chiến tranh và xung đột chính trị diễn ra.

Trong bối cảnh ấy, việc một trí thức dành cả cuộc đời cho học thuật có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi muốn thay đổi đất nước, trước hết phải hiểu đất nước.

Lê Quý Đôn quan sát đời sống thực tế.

Ông quan tâm đến sản xuất.

Quan tâm đến đất đai.

Quan tâm đến thương mại.

Quan tâm đến phong tục và đời sống của nhân dân.

Ông không chỉ học từ sách vở.

Ông còn học từ thực tế cuộc sống.

Tri thức gắn với trách nhiệm

Điểm đáng quý trong tư tưởng của Lê Quý Đôn là tri thức không phải để trang trí cho con người.

Tri thức phải giúp con người hiểu đời và làm việc có ích.

Ông nhìn thấy những vấn đề của xã hội đương thời.

Ông suy nghĩ về cách quản lý đất nước.

Ông quan tâm đến việc sử dụng người tài.

Ông đề cao việc học.

Ông chú ý đến sản xuất và đời sống nhân dân.

Điều đó cho thấy một quan niệm tiến bộ:

Học không chỉ để thành danh. Học còn để phụng sự đất nước.

Một “kho tư liệu sống” của thế kỷ XVIII

Nếu hình dung lịch sử Việt Nam như một thư viện khổng lồ, thì Lê Quý Đôn giống như một người đã dành cả đời đi qua từng căn phòng của thư viện ấy.

Ông đọc.

Ông ghi.

Ông đối chiếu.

Ông suy ngẫm.

Ông viết lại.

Nhờ đó, rất nhiều thông tin về xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII được lưu giữ qua các tác phẩm của ông.

Những gì ông viết không chỉ có giá trị đối với thời đại của ông.

Nó còn trở thành nguồn tư liệu quý cho các thế hệ nghiên cứu sau này.

Đó chính là sức mạnh đặc biệt của tri thức được lưu giữ bằng chữ viết.

“Thời hoa lửa” của người trí thức

Khi nói đến “thời hoa lửa”, chúng ta thường nghĩ đến những người lính ngoài chiến trường.

Nhưng lịch sử còn có một mặt trận khác:

mặt trận văn hóa và tri thức.

Ở mặt trận ấy, những người như Lê Quý Đôn đã chiến đấu bằng trí tuệ.

Không tiếng súng.

Không chiến hào.

Nhưng có những đêm dài đọc sách.

Có những chuyến đi khảo sát.

Có những trang giấy đầy chữ.

Có những công trình được viết trong nhiều năm.

Đó là một dạng cống hiến âm thầm.

Nhưng sức sống của nó có thể kéo dài hàng trăm năm.

Một trận đánh có thể kết thúc trong một ngày.

Nhưng một cuốn sách hay có thể tiếp tục “chiến đấu” với sự lãng quên qua nhiều thế hệ.

Bài học lớn từ Lê Quý Đôn

Cuộc đời Lê Quý Đôn để lại cho thế hệ hôm nay nhiều bài học quý.

Trước hết là tinh thần tự học.

Trong thời đại ngày nay, kiến thức thay đổi từng ngày.

Muốn tiến bộ, mỗi người phải biết tự học và không ngừng khám phá.

Thứ hai là học rộng nhưng phải biết suy nghĩ.

Lê Quý Đôn không chỉ đọc nhiều.

Ông còn biết tổng hợp và đặt kiến thức vào những vấn đề thực tế của đất nước.

Thứ ba là tri thức phải gắn với trách nhiệm.

Học để hiểu.

Hiểu để hành động.

Và hành động để đóng góp cho cộng đồng.

Một di sản không thể đo đếm

Lê Quý Đôn qua đời năm 1784.

Ông đã sống gần sáu thập kỷ giữa một thời đại nhiều biến động.

Nhưng di sản ông để lại vượt xa một đời người.

Hàng trăm năm sau, các học giả vẫn tìm đến những trang sách của ông.

Các nhà nghiên cứu vẫn sử dụng những tư liệu ông ghi chép.

Những thế hệ học sinh vẫn nhắc đến tên ông như một biểu tượng của tinh thần hiếu học và trí tuệ Việt Nam.

Điều đó cho thấy:

Một con người có thể mất đi, nhưng tri thức mà họ trao lại cho dân tộc có thể sống mãi.

Lời kết – người giữ lửa tri thức

Lịch sử Việt Nam có những người giữ nước bằng thanh gươm.

Có những người giữ từng tấc đất bằng máu.

Có những người mở đường bằng đôi chân.

Và cũng có những người giữ gìn sức mạnh dân tộc bằng tri thức.

Lê Quý Đôn là một trong những người như thế.

Từ cậu bé làng Diên Hà nổi tiếng thông minh, ông trở thành một nhà bác học lớn của Đại Việt.

Một đời ông đọc sách.

Một đời ông suy ngẫm.

Một đời ông ghi chép.

Một đời ông tìm cách hiểu đất nước và con người.

Để rồi những gì ông để lại trở thành tài sản tinh thần quý giá của dân tộc.

Nếu chiến trường cần những người lính giữ nước, thì dân tộc cũng cần những người trí thức giữ gìn và làm giàu kho tàng tri thức.

Và Lê Quý Đôn đã dành cả cuộc đời mình cho mặt trận ấy.

Không tiếng súng, nhưng có những trang sách.
Không chiến hào, nhưng có những công trình.
Không gươm giáo, nhưng có trí tuệ.

Đó cũng là một vẻ đẹp của “thời hoa lửa” – khi những người con ưu tú của dân tộc, bằng những cách khác nhau, cùng góp sức làm nên sức mạnh Việt Nam.

Lê Quý Đôn – một đời miệt mài với tri thức, một kho tàng sống của Đại Việt, và một ngọn lửa hiếu học vẫn còn soi sáng hậu thế.