Lê Quý Đôn, danh nhân văn hóa thế giới: Nhà bác học vĩ đại
Với tư tưởng “phi trí bất hưng” (không có tri thức và hiền tài thì đất nước không thể phát triển), Lê Quý Đôn đã sáng tác, biên soạn và để lại một khối lượng tác phẩm khổng lồ (khoảng 40 bộ) nghiên cứu các lĩnh vực về lịch sử, địa lý, thi ca, triết học, ngôn ngữ, thiên văn…
Tượng Lê Quý Đôn tại Bảo tàng Văn học VN.
Vân Đài Loại Ngữ là một bách khoa thư đồ sộ thời trung đại, bao quát nhiều lĩnh vực từ địa lý, lịch sử, y học và nông nghiệp, tạo nên kho tri thức dân tộc giá trị, hỗ trợ đắc lực cho công tác nghiên cứu và giáo dục. Kiến Văn Tiểu Lục là tập bút ký ghi chép về lịch sử, văn hóa, địa lý VN từ thời Lý, Trần, Lê. Đặc biệt, Phủ Biên Tạp Lục được Lê Quý Đôn ghi chép đầy đủ về lãnh thổ như núi sông, khí hậu, nghề nghiệp, sản vật, nhân tài, ruộng đất, thuế khóa, binh chế, phong tục tập quán các vùng miền của VN.
Đóng góp lớn nhất của Lê Quý Đôn vào việc gìn giữ di sản văn học trung đại là công trình biên soạn đồ sộ Toàn Việt Thi Lục (6 quyển) bao gồm 897 bài thơ của 73 tác giả VN từ thế kỷ X đến thế kỷ XVI. Con số ấn tượng như vậy cho thấy công phu và tâm huyết của nhà bác học trong việc sưu tầm di sản văn học nước nhà vốn bị thất tán nghiêm trọng. Tác phẩm mang lại cái nhìn toàn diện về sự phát triển của thơ ca chữ Hán VN trong một giai đoạn dài, là nguồn tư liệu vô giá giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về xu hướng sáng tác, phong cách thi ca, tư tưởng thẩm mỹ của thi nhân qua từng thời kỳ.
Trong lĩnh vực triết học và văn học, ông có những công trình nghiên cứu sâu sắc như Thư kinh diễn nghĩa, Dịch kinh phu thuyết, Quần thư khảo biện. Ngoài các trước tác nói trên, trong các tập sách Đại Việt thông Sử, Bắc sứ thông lục, Quốc triều tục biên… chứa nguồn tài liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa VN.
Lê Quý Đôn không chỉ uyên bác trong khảo cứu mà còn để lại di sản trước tác thơ văn đáng kể, chủ yếu được tập hợp trong Quế Đường Thi Tập và Quế Đường Văn Tập. Thơ của ông được đánh giá là “cốt cách trong sáng, lời văn hồn nhiên, trôi chảy dồi dào như sông dài biển cả, không chỗ nào không đạt tới, thật là phong cách đại gia” (Phan Huy Chú – Lịch triều hiến chương loại chí). Sáng tác văn chương của Lê Quý Đôn mang đậm tính trữ tình, phản ánh những chiêm nghiệm sâu sắc về đời sống, thế sự, và cả cảm xúc cá nhân khi đi sứ hay khi chứng kiến cảnh biến động xã hội, bên cạnh việc thể hiện sự am hiểu sâu rộng về kinh điển và lịch sử.
Quế Đường Thi Tập (桂堂詩集) là một sưu tập quan trọng, tập hợp các sáng tác của Lê Quý Đôn trong thời gian làm quan, chủ yếu viết bằng thể thất ngôn bát cú Đường luật, với bút pháp điêu luyện, ý tứ sâu sắc, thâm trầm. Những bài thơ xướng họa giữa đoàn sứ bộ Đại Việt mà Lê Quý Đôn tham gia (với tư cách Phó sứ) và đoàn sứ thần Triều Tiên (Hồng Khải Hy, Triệu Vinh Tiến, Lý Huy Trung) tại Yên Kinh (Bắc Kinh ngày nay) chiếm vị trí quan trọng trong sưu tập này.
