Lê Quý Đôn – Ngôi sao sáng của nền văn hoá Việt Nam

Trong lịch sử văn hóa dân tộc, Lê Quý Đôn luôn được nhắc đến như một ngôi sao sáng, một “túi khôn của thời đại” với trí tuệ uyên bác và di sản đồ sộ để lại cho hậu thế.

Sinh năm 1726 tại Diên Hà (nay thuộc Hưng Yên), ngay từ nhỏ ông đã nổi tiếng thần đồng. Mới 2 tuổi đã biết chữ, 5 tuổi thuộc Kinh Thi, 14 tuổi đọc hết Ngũ Kinh, Tứ Thư, Sử truyện và Chư tử. Trí nhớ siêu việt cùng khả năng ứng tác khiến ông được người đời khâm phục. Bài thơ Nôm “Rắn đầu biếng học” ứng khẩu khi còn thiếu niên vẫn còn lưu danh đến nay, minh chứng cho tài năng thiên bẩm.

Con đường khoa bảng của ông rực rỡ: 17 tuổi đỗ Giải nguyên, 27 tuổi đỗ Hội nguyên và Bảng nhãn. Trên cương vị quan triều Lê – Trịnh, ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng, nổi tiếng thanh liêm, cương trực. Những chuyến đi điều tra dân tình, chống tham nhũng, hay đi sứ Trung Quốc đã mở rộng tầm nhìn, giúp ông tích lũy vốn tri thức phong phú, từ triết học, sử học đến thiên văn, nông học.

Điều làm nên tầm vóc của Lê Quý Đôn chính là di sản trước tác đồ sộ với khoảng 40 bộ sách bao quát hầu hết các lĩnh vực tri thức đương thời. Vân đài loại ngữ được coi là bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam, hệ thống hóa tri thức từ vũ trụ luận, địa lý, văn nghệ đến sản vật tự nhiên. Đại Việt thông sử ghi chép hơn 100 năm lịch sử triều Lê, với phương pháp làm sử khoa học, “nhặt đủ, không bỏ sót”. Về văn học, ông biên soạn Toàn Việt thi lục, tuyển chọn gần 900 bài thơ từ thời Lý đến Lê, trở thành kho tàng văn chương quý giá.

Di sản của ông không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi quốc gia mà còn vươn ra tầm quốc tế. Các công trình được dịch ra nhiều ngôn ngữ, trở thành tài liệu tham khảo cho giới nghiên cứu Đông Á. UNESCO đã vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới nhân dịp kỷ niệm 300 năm ngày sinh, khẳng định giá trị toàn cầu của trí tuệ Việt Nam.

Ngày nay, tên tuổi Lê Quý Đôn được lưu danh qua hàng chục ngôi trường, con phố, và trong lòng người dân Việt Nam như một biểu tượng của tinh thần học hỏi không ngừng. Ông đã chứng minh rằng tri thức không chỉ để làm giàu cho bản thân, mà còn để phụng sự đất nước, để lại di sản vô giá cho hậu thế.