Lê Quý Đôn – Nhà bác học lớn nhất thời phong kiến Việt Nam

Lê Quý Đôn (1726 - 1784), tên thuở nhỏ là Danh Phương, sinh ra tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam Hạ (nay thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình). Tương truyền, từ nhỏ ông đã bộc lộ trí thông minh xuất chúng, được mệnh danh là thần đồng khi "hai tuổi biết đọc chữ Quốc ngữ, mười tuổi học khắp sử sách". Lớn lên, ông thi đỗ Bảng nhãn (năm 1752, kỳ thi này không lấy Trạng nguyên) và làm quan dưới triều vua Lê - chúa Trịnh. Ông từng trải qua nhiều chức vụ quan trọng, từ việc hàn lâm, coi thi, đến đi sứ nhà Thanh và trấn thủ các địa phương.

Tuy nhiên, di sản vĩ đại nhất khiến Lê Quý Đôn lưu danh thiên cổ không phải là con đường quan lộ mà là kho tàng trước tác đồ sộ ông để lại. Với tinh thần làm việc không mệt mỏi, đi đến đâu ông cũng quan sát, ghi chép và thu thập tư liệu. Các tác phẩm của ông bao trùm gần như mọi lĩnh vực tri thức đương thời: từ lịch sử (Đại Việt thông sử), địa lý (Phủ biên tạp lục), triết học, văn học, đến bách khoa thư (Vân đài loại ngữ). Ông là người đầu tiên tiếp cận các ngành khoa học với tư duy logic, hệ thống và khách quan.

Ý nghĩa lịch sử của Lê Quý Đôn nằm ở việc ông đã tổng kết, lưu giữ và nâng tầm tri thức của dân tộc sau hàng thế kỷ phát triển. Trong bối cảnh xã hội thế kỷ 18 đầy biến động, những ghi chép của ông là nguồn sử liệu vô giá để các thế hệ sau nghiên cứu về kinh tế, chính trị, phong tục tập quán của Đại Việt. Sự nghiệp của ông là đỉnh cao của nền học vấn Nho giáo, khẳng định trí tuệ uyên bác và khả năng hệ thống hóa tri thức tuyệt vời của người Việt Nam.