Lê Quý Đôn - nhà bác học toàn năng
Trên tất cả, Lê Quý Đôn là nhà bác học toàn năng, con người hành động, nói đi đôi với làm, thể hiện năng lực suy tư, sáng tạo và trước tác bậc thầy.
Ngay khi mới đỗ kỳ thi Hương, ông đã vừa dạy học vừa hoàn thành bộ sách đồ sộ Lê triều thông sử (1749, 30 quyển). Ông đi nhiều, đọc rộng, nhìn đâu cũng thấy đề tài, đi bất cứ đâu, làm bất cứ việc gì cũng chăm chỉ quan sát, tìm hiểu, sưu tầm, thống kê, biên chép. Chỉ riêng sách Vân đài loại ngữ (9 chương), ông đã dẫn tới 557 đầu sách. Tổng số sách của ông lên tới 40 bộ, gồm đủ các môn loại bàn giảng về kinh, truyện, khảo cứu cổ thư, sử ký, địa lý, sưu tập thơ văn; Bắc sứ thông lục (Chép việc khi đi sứ Bắc, 4 quyển), Phủ biên tạp lục (Tạp chép chính sự cõi biên thùy, 6 quyển), Kiến văn tiểu lục (Chép chuyện tai nghe mắt thấy, 12 quyển), Toàn Việt thi lục (Chép thơ nước Việt, 20 quyển)…
Bên cạnh loại sách biên khảo, Lê Quý Đôn còn sáng tác hai tập thơ chữ Hán với Quế Đường thi tập (Tập thơ Quế Đường, 4 quyển), Quế Đường văn tập (Tập văn Quế Đường, 3 quyển). Về sáng tác Nôm hiện chỉ còn bài "khải" bằng văn xuôi (chép trong Bắc sứ thông lục) và tương truyền còn có thơ thất ngôn bát cú Rắn đầu biếng học, một bài văn sách hỏi và hai bài kinh nghĩa …
Là nhà bác học vốn mạnh về biên khảo, trước thuật, Quế Đường Lê Quý Đôn cũng đồng thời là nhà nghệ sĩ ngôn từ nghệ thuật. Với gần 600 bài thơ chữ Hán còn lại, có thể nhận số lượng lớn các bài thơ của Quế Đường thuộc dòng thơ du ký, liên quan đến hoạt động công vụ, nhân việc nhà vua, việc triều đình, việc nước, việc nhà quan mà kết hợp đi thăm, du ngoạn, đề vịnh nơi danh lam thắng cảnh, nơi di tích lịch sử, nơi địa linh nhân kiệt. Vì thế, nhan đề bài thơ thường gắn với động từ chỉ hướng mang tính đặc thù tâm thế du ngoạn: Du (thăm, chơi), khán, phỏng (thăm, qua thăm), độ (qua, vượt), quá (qua), quan, thị, (xem), vọng (trông), đăng (lên, đi lên), trú (dừng lại, ở lại)… Đến đâu ông cũng có thơ ghi chép lịch trình, tái hiện phong cảnh thiên nhiên và cuộc sống con người, làm thơ đề vịnh, bày tỏ cảm xúc của mình trước mỗi vùng đất cụ thể.
Phải có một tâm hồn ham xê dịch, đam mê cái mới ở mỗi vùng đất thì Quế Đường mới có được những bài thơ du ký phong phú đến như thế.
Phong cách nghệ thuật Quế Đường Lê Quý Đôn thực sự phù hợp với kiểu tác giả quan chức nhà Nho, đúng như ông đã nhận định: "Các nhà thơ đều có sở trường riêng. Người đài các thi tụng (quan văn tại triều) thì thơ phải êm dịu, dồi dào. Kẻ ở nơi quân thành biên thú thì thơ phải hoang lạnh, hào tráng. Nhà thơ ưa cảnh vật các mùa thì thơ phải có giọng thanh tao, tươi đẹp; ưa rừng núi, ẩn dật thì thơ phải có thú nhàn rỗi, phóng khoáng. Nếu chuộng nặn nọt, ưa mới lạ, gò gẫm từng chữ, từng câu, thơ làm ra sẽ kém" (Bài giới thiệu Toàn Việt thi lục)…
PGS-TS NGUYỄN HỮU SƠN
https://thethaovanhoa.vn
