Lê Quý Đôn và chuyến đi vào Thuận Hóa năm 1776

Cuối năm 1774, quân Trịnh vượt sông Gianh tiến vào Đàng Trong. Đầu năm 1775, Phú Xuân thất thủ, chúa Nguyễn Phúc Thuần rút về phía nam. Một vùng đất đã nằm dưới quyền cai quản của các chúa Nguyễn hơn hai thế kỷ nay chuyển sang một chính quyền khác.

Đối với chính quyền Lê – Trịnh, việc chiếm được Thuận Hóa mới chỉ là bước đầu. Muốn quản lý vùng đất này, họ cần biết ở đây có bao nhiêu phủ huyện, ruộng đất ra sao, thuế khóa thế nào, đường sá, cửa biển, núi sông ở đâu, dân cư sinh sống và sản xuất những gì.

Mùa xuân 1776, Lê Quý Đôn được bổ làm Hiệp trấn, Tham tán quân cơ ở Thuận Hóa. Khi ấy ông đã 50 tuổi và là một học giả nổi tiếng của Đàng Ngoài. Công việc đưa ông đến với một vùng đất mà trước đó người Đàng Ngoài có điều kiện tiếp cận khá hạn chế.

Lê Quý Đôn không chỉ dựa vào những sách đã có. Ông tìm đọc sổ sách của chính quyền cũ, nghiên cứu tư liệu, thu thập thông tin từ quan lại và người địa phương rồi đối chiếu những điều mình biết được. Từ đó, một bức tranh khá chi tiết về vùng Thuận Hóa – Quảng Nam dưới thời các chúa Nguyễn dần hiện ra. Ông ghi cả những thứ tưởng như rất vụn vặt: các cửa biển thu được bao nhiêu tiền thuế, một vùng trồng loại cây gì; nơi nào có vàng, sắt, đồng; giá lúa gạo và hàng hóa; thuyền buôn đi lại ra sao; các tuyến đường, núi, sông, thành lũy nằm ở đâu... Phủ biên tạp lục còn lưu số thuế tại nhiều cửa biển... Những con số ấy ngày nay giúp hình dung phần nào mức độ giao thương của các cảng miền Trung cuối thế kỷ XVIII.

Nhưng trong số những trang sách Lê Quý Đôn để lại, có một phần về sau trở thành nguồn sử liệu đặc biệt quan trọng: những ghi chép về Hoàng Sa. Khi viết về phủ Quảng Ngãi, ông mô tả ngoài cửa biển có Cù Lao Ré – tức đảo Lý Sơn ngày nay – và xa hơn ngoài biển là khu vực ông gọi là Đại Trường Sa. Ông ghi lại rằng chính quyền các chúa Nguyễn đã tổ chức đội Hoàng Sa gồm 70 suất, tuyển người xã An Vĩnh. Hằng năm họ nhận lệnh, mang lương thực xuống thuyền đi ra biển, thu nhặt sản vật và hàng hóa từ những tàu bị đắm rồi trở về Phú Xuân nộp cho chính quyền.

Những gì ông ghi không dừng ở một lời kể chung chung; Phủ biên tạp lục còn mô tả thời gian đi biển, số thuyền, số người và những thứ đội Hoàng Sa thu được như đồ đồng, sắt, chì, súng, ngà voi, đồ sứ, đồi mồi, hải sâm... Những ghi chép của ông vì thế trở thành một trong các nguồn thư tịch quan trọng khi nghiên cứu quá trình người Việt khai thác và thực thi quản lý đối với vùng biển đảo.

Không chỉ biển đảo, Phủ biên tạp lục còn lưu lại rất nhiều thông tin về quá trình người Việt mở rộng và tổ chức vùng đất phía nam. Lê Quý Đôn lần theo các sự kiện từ Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, việc tổ chức Quảng Nam, những cuộc giao tranh, hoạt động thương mại cho đến bộ máy cai quản của các chúa Nguyễn.

Năm 1776, Phủ biên tạp lục được hoàn thành. Tên sách có thể hiểu là những ghi chép tạp về vùng biên mới được bình định, nhưng giá trị của nó vượt xa một bản báo cáo hành chính. Từ chuyện thuế ở một cửa biển, sản vật của một địa phương đến hoạt động của đội Hoàng Sa, những điều Lê Quý Đôn ghi lại đã trở thành nguồn tư liệu để nhiều thế hệ sau nghiên cứu lịch sử Đàng Trong thế kỷ XVIII.