*Lê Thái Tổ (Lê Lợi) – Từ căn cứ Lam Sơn đến nền độc lập

Lam Sơn ban đầu không phải một trung tâm quân sự hùng mạnh. Khi Lê Lợi phát động khởi nghĩa chống nhà Minh năm 1418, nghĩa quân thiếu người, thiếu lương và phải hoạt động trong địa hình miền núi Thanh Hóa. Những năm đầu, lực lượng nhiều lần rơi vào thế nguy hiểm, phải rút vào vùng hiểm trở để tránh bị tiêu diệt. Bởi vậy, điều làm nên vai trò của Lê Lợi không chỉ là chiến thắng cuối cùng mà là khả năng giữ cho cuộc khởi nghĩa tồn tại qua những thời điểm tưởng như không còn đường tiến.

Việc xây dựng lực lượng đòi hỏi liên kết giữa hào trưởng, nông dân, tướng lĩnh và người có khả năng hoạch định chiến lược. Nguyễn Trãi góp phần kết hợp thư dụ hàng với hoạt động quân sự; các tướng như Lê Lai, Nguyễn Xí và nhiều người khác giúp duy trì lực lượng qua từng chiến dịch. Truyền thống kể chuyện Lê Lai cải trang làm Lê Lợi để cứu chủ tướng cho thấy khởi nghĩa được ghi nhớ như sự hy sinh của cả tập thể, không phải thành tựu của riêng người đứng đầu.

Từ năm 1424, nghĩa quân mở rộng hoạt động vào Nghệ An rồi tiến ra Bắc. Những thắng lợi ở Tốt Động – Chúc Động và Chi Lăng – Xương Giang làm suy yếu các đạo quân Minh, tạo điều kiện cho cuộc kháng chiến đi đến kết thúc. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, mở đầu triều Lê sơ. Nhưng sau chiến thắng, nhiệm vụ của ông thay đổi: khôi phục sản xuất, ổn định vùng vừa trải qua chiến tranh và tổ chức lại bộ máy cai trị.

Lê Thái Tổ vì thế là nhân vật của cả thời chiến lẫn thời hậu chiến. Sự kiên trì giúp phong trào không bị dập tắt; khả năng quy tụ nhiều lực lượng giúp cuộc khởi nghĩa mở rộng; còn việc dựng triều đại cho thấy chiến thắng cần được chuyển thành trật tự chính trị. Những khó khăn trong việc phân bổ công trạng và xử lý công thần cũng nhắc rằng liên minh kháng chiến không tự động trở thành một chính quyền đồng thuận. Di sản của Lê Lợi là sự nghiệp giành lại độc lập cùng thách thức biến thắng lợi thành một nhà nước bền vững.