LÊ THỊ RIÊNG – NHỮNG TRANG SỔ NHỎ, MỘT CUỘC ĐỜI LỚN

LÊ THỊ RIÊNG – NHỮNG TRANG SỔ NHỎ, MỘT CUỘC ĐỜI LỚN

1. Từ miền quê Bạc Liêu đến con đường của một người phụ nữ

Lê Thị Riêng sinh năm 1925 tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu, trong một gia đình nông dân nghèo. Tuổi thơ của bà không được nâng đỡ bởi một hoàn cảnh đủ đầy; trái lại, sự thiếu thốn và những biến động của đất nước đã sớm đưa người phụ nữ ấy đến gần hơn với đời sống của nhân dân. Năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám mở ra một bước ngoặt lớn, bà tham gia những tổ chức phụ nữ cứu quốc đầu tiên ở Bạc Liêu. Từ một người phụ nữ của miền quê Nam Bộ, Lê Thị Riêng từng bước trưởng thành trong phong trào cách mạng, đảm nhiệm nhiều công việc và dần trở thành một trong những cán bộ tiêu biểu của phong trào phụ nữ miền Nam. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Điều đáng chú ý trong cuộc đời Lê Thị Riêng là con đường hoạt động của bà không được hình thành từ một khoảnh khắc duy nhất. Đó là cả một quá trình trưởng thành về nhận thức, tổ chức và trách nhiệm. Khi Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam được thành lập năm 1961, bà tham gia Ban Chấp hành Trung ương Hội và là thành viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Tại Đại hội lần thứ II của Hội năm 1965, bà được bầu làm Phó Hội trưởng. Bà cũng tham gia xây dựng tờ báo Phụ nữ Giải phóng, viết xã luận và các tài liệu về công tác vận động phụ nữ. Như vậy, hình ảnh Lê Thị Riêng không chỉ gắn với sự kiên cường của một người hoạt động trong chiến tranh, mà còn gắn với năng lực tổ chức, tư duy và vai trò của phụ nữ trong đời sống chính trị – xã hội của miền Nam thời ấy. (Hội Liên Hiệp Phụ Nữ Việt Nam)

2. Một người phụ nữ nhìn thấy sức mạnh của phụ nữ

Trong lịch sử chiến tranh, phụ nữ nhiều khi được nhắc đến qua hình ảnh chịu đựng, hy sinh và hậu phương. Nhưng câu chuyện của Lê Thị Riêng mở ra một cách nhìn rộng hơn: phụ nữ không chỉ là những người đứng phía sau lịch sử mà còn trực tiếp tham gia tạo nên lịch sử. Qua hoạt động trong Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam, bà góp phần tổ chức, vận động và tập hợp phụ nữ tham gia các hoạt động của phong trào. Với bà, công tác phụ nữ không phải một lĩnh vực đứng bên ngoài cuộc đấu tranh chung, mà là một bộ phận quan trọng của đời sống xã hội trong chiến tranh. Chính từ nhận thức ấy, những công việc tưởng như âm thầm – tổ chức quần chúng, viết báo, tuyên truyền, vận động – trở thành một phần của sức mạnh cộng đồng. (Hội Liên Hiệp Phụ Nữ Việt Nam)

Giá trị của Lê Thị Riêng vì thế không chỉ nằm ở những gì bà đã chịu đựng, mà còn ở những gì bà đã xây dựng. Một phong trào muốn tồn tại không thể chỉ dựa vào lòng nhiệt thành; nó cần tổ chức, cần con người, cần khả năng thuyết phục và tập hợp. Lê Thị Riêng đã dành nhiều tâm huyết cho chính công việc ấy. Bà góp phần đưa tiếng nói và vai trò của phụ nữ vào một không gian rộng hơn, nơi người phụ nữ được nhìn nhận như một chủ thể có khả năng suy nghĩ, lựa chọn, tổ chức và hành động. Đó là một dấu ấn quan trọng, bởi lịch sử của một dân tộc không chỉ được tạo nên trên chiến trường mà còn được tạo nên trong từng gia đình, từng cộng đồng và trong sự thức tỉnh của những con người bình thường.

3. Đằng sau người cán bộ là một người mẹ, một người vợ

Có lẽ phần xúc động nhất trong câu chuyện về Lê Thị Riêng lại không nằm trong những chức vụ hay danh hiệu, mà nằm ở những trang viết rất riêng của bà. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ một cuốn sổ tay có bìa cứng màu tím, kích thước nhỏ, chỉ một phần số trang được ghi chép. Ở trang đầu, bà viết lời gửi cho hai người con Minh Chánh và Chí Công. Những trang còn lại lưu giữ tâm sự của một người mẹ xa con, một người vợ mất chồng và một người phụ nữ phải sống giữa những năm tháng mà sự chia ly luôn hiện diện. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Những trang sổ ấy khiến hình ảnh Lê Thị Riêng trở nên gần gũi hơn rất nhiều. Người phụ nữ mà lịch sử ghi nhận trong vai trò cán bộ lãnh đạo vẫn có những nỗi nhớ rất đời thường, vẫn đau đáu về con cái, vẫn mang trong mình tình cảm của một người vợ dành cho người chồng đã hy sinh. Chính sự tồn tại song song của hai phương diện ấy làm nên chiều sâu của nhân vật. Lê Thị Riêng không phải một con người được tạo nên từ những lời ca ngợi xa cách; bà là một người phụ nữ có tình yêu, có mất mát, có những ràng buộc rất riêng, nhưng trong hoàn cảnh lịch sử của mình vẫn lựa chọn tiếp tục công việc và trách nhiệm. Những trang sổ nhỏ vì thế không làm hình tượng người chiến sĩ nhỏ đi; ngược lại, chúng giúp chúng ta hiểu rằng phía sau một quyết định lớn luôn là một con người với một thế giới tình cảm rất thật.

4. Một chiếc kẹp tóc và ký ức không thể bị lãng quên

Nếu cuốn sổ tay giữ lại tiếng nói từ bên trong của Lê Thị Riêng, thì chiếc kẹp tóc lại là một chứng tích đặc biệt của những ngày cuối đời bà. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chiếc kẹp tóc bằng kim loại dài hơn 5 cm, kiểu kẹp phổ biến của phụ nữ Việt Nam những năm 1960, đã được đồng đội gìn giữ rồi chuyển giao cho bảo tàng. Cùng với cuốn sổ tay, hiện vật nhỏ bé ấy trở thành một phần ký ức vật chất về cuộc đời của bà. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Lê Thị Riêng hy sinh trong những ngày đầu Tết Mậu Thân 1968, khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy đang diễn ra. Bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2001. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Nhưng điều đáng nhớ không chỉ là thời điểm bà hy sinh hay danh hiệu được trao sau này. Điều đáng nhớ hơn là cách ký ức về một con người được truyền lại qua những vật rất nhỏ. Một cuốn sổ. Một chiếc kẹp tóc. Những thứ vốn thuộc về đời sống riêng tư, tưởng như mong manh, lại có thể vượt qua thời gian để kể cho thế hệ sau về một con người từng sống, từng yêu thương, từng gánh vác trách nhiệm và từng đứng trước những lựa chọn lớn của thời đại. Lịch sử đôi khi không chỉ nằm trong những văn bản lớn; lịch sử còn nằm trong những vật nhỏ mà con người đã cẩn thận giữ lại cho mai sau.

5. Từ những trang sổ nhỏ nhìn vào giá trị của một cuộc đời

Lê Thị Riêng để lại một câu chuyện đặc biệt bởi cuộc đời bà không thể được nhìn từ một chiều. Bà là người cán bộ hoạt động trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động; là người góp phần xây dựng phong trào phụ nữ miền Nam; đồng thời là người mẹ, người vợ mang theo những tình cảm riêng tư sâu nặng. Chính sự đan xen giữa cái riêng và cái chung ấy làm nên ý nghĩa của nhân vật. Một con người không cần phải từ bỏ những tình cảm riêng mới có thể sống vì cộng đồng; điều quan trọng là trong hoàn cảnh của mình, họ biết đặt trách nhiệm vào đúng vị trí và biến những giá trị mình tin tưởng thành hành động. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Hơn nửa thế kỷ sau ngày Lê Thị Riêng hy sinh, cuộc đời bà vẫn tiếp tục được kể lại bằng những cách rất khác nhau: trong những trang sử về phong trào phụ nữ miền Nam, trong tên một công viên giữa lòng Thành phố Hồ Chí Minh, trong những hiện vật được bảo tàng gìn giữ và trong câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đặc biệt, việc các cơ quan chức năng tiếp tục tìm kiếm hài cốt của bà và các đồng đội tại Công viên Lê Thị Riêng trong năm 2026 cho thấy ký ức về một con người không kết thúc ở ngày người ấy nằm xuống. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Và có lẽ đó cũng là điều sâu sắc nhất mà Lê Thị Riêng để lại: một cuộc đời lớn không nhất thiết được đo bằng những điều hào nhoáng. Đôi khi, nó được nhận ra từ cách một người sống trọn với trách nhiệm của mình, yêu thương những người thân yêu của mình và để lại cho thế hệ sau một giá trị đủ bền để thời gian không thể xóa nhòa. Những trang sổ nhỏ của Lê Thị Riêng vì thế vẫn còn mở – không chỉ để kể về một người phụ nữ của thời hoa lửa, mà để nhắc chúng ta rằng phía sau mỗi trang lịch sử lớn luôn là một con người rất thật.