Lê Thị Xuyến – người phụ nữ đầu tiên cất tiếng tại nghị trường Việt Nam

Sáng ngày 2/11/1946, Nhà hát Lớn Hà Nội trở thành nghị trường của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Các đại biểu đang thảo luận về bản dự thảo Hiến pháp đầu tiên của một quốc gia vừa giành lại độc lập.

Khi đại biểu Lê Thị Xuyến bước lên diễn đàn, Chủ tọa Phạm Văn Đồng đề nghị Quốc hội hoan nghênh người đại diện đầu tiên của phụ nữ Việt Nam sắp phát biểu trước nghị trường.

Một tràng pháo tay vang lên.

Trong bộ áo dài giản dị, người phụ nữ có vóc dáng mảnh dẻ đứng trước hàng trăm đại biểu. Bà nói nhỏ nhẹ nhưng lưu loát, lập luận rõ ràng. Đây không chỉ là một bài phát biểu thông thường. Lần đầu tiên trong lịch sử Quốc hội Việt Nam, tiếng nói của một nữ đại biểu được cất lên từ diễn đàn cao nhất đại diện cho nhân dân.

Người phụ nữ ấy là Lê Thị Xuyến, đại biểu tỉnh Quảng Nam.

Khi quyền phụ nữ bước vào Hiến pháp

Trong bài phát biểu, Lê Thị Xuyến đánh giá bản dự thảo Hiến pháp mang tinh thần dân chủ mới. Bà nhìn nhận rằng đất nước đang đứng trước nhiều thử thách và lợi ích chung của dân tộc phải được đặt lên hàng đầu.

Nhưng bà đặc biệt chú ý đến những điều khoản liên quan đến phụ nữ.

Lần đầu tiên, quyền bình đẳng giữa đàn ông và đàn bà được khẳng định trong một bản Hiến pháp của Việt Nam. Điều ấy có ý nghĩa rất lớn trong một xã hội mà người phụ nữ từng bị ràng buộc bởi nhiều định kiến, không được tham gia đầy đủ vào đời sống chính trị và không có tiếng nói tương xứng với những đóng góp của mình.

Lê Thị Xuyến nhiệt liệt hoan nghênh bước tiến ấy. Tuy nhiên, bà không dừng lại ở lời tán thành.

Bà chú ý rằng bình đẳng về quyền lợi cũng đi cùng bình đẳng về nghĩa vụ. Nếu phụ nữ có nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc như nam giới, các văn bản pháp luật sau Hiến pháp phải quy định cách thực hiện phù hợp với đặc điểm sức khỏe và hoàn cảnh của phụ nữ.

Đó là một cách nhìn tiến bộ và thực tế. Bình đẳng không có nghĩa là xóa bỏ mọi khác biệt trong điều kiện sống. Bình đẳng đòi hỏi Nhà nước phải tạo ra những quy định để mỗi người đều có khả năng thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình một cách công bằng.

Bảy ngày sau, ngày 9/11/1946, bản Hiến pháp đầu tiên được Quốc hội thông qua. Điều thứ 9 ghi rõ phụ nữ bình đẳng với đàn ông trên mọi phương diện.

Tiếng nói của Lê Thị Xuyến vì thế đã vang lên đúng vào thời khắc quyền của phụ nữ Việt Nam đang được ghi nhận bằng luật pháp.

Cô gái Quảng Nam đi tìm con đường tự lập

Lê Thị Xuyến sinh ngày 9/12/1909 tại làng Thạch Bộ, xã Đại Hòa, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam. Bà lớn lên trong thời kỳ đất nước nằm dưới sự cai trị của thực dân Pháp, khi cơ hội học tập dành cho nữ giới còn hết sức hạn chế.

Bằng nghị lực và ý thức tự lập, bà theo học tại Trường Nữ học Đồng Khánh ở Huế. Môi trường giáo dục giúp người thiếu nữ Quảng Nam tiếp xúc với tri thức mới, đồng thời hiểu rõ hơn những giới hạn mà chế độ thuộc địa và lễ giáo cũ đặt lên cuộc đời phụ nữ.

Sau này, bà kết hôn với Phan Thanh, một nhà giáo và nhà hoạt động dân chủ nổi tiếng. Tại Hà Nội, ngôi nhà của hai người trở thành nơi lui tới của nhiều trí thức tiến bộ và những người quan tâm đến vận mệnh đất nước.

Năm 1938, Hội Truyền bá Quốc ngữ được thành lập nhằm giúp người dân thoát nạn mù chữ. Lê Thị Xuyến tích cực tham gia với nhiều công việc như làm thư ký, thủ quỹ, vận động gây quỹ và kiểm tra các lớp học.

Bà chưa phải là đảng viên và cũng chưa giữ một chức vụ chính trị nào. Nhưng từ việc ghi chép sổ sách, tìm kinh phí hay đến thăm một lớp học nhỏ, bà hiểu rằng mình đang góp phần vào một công việc lớn: giúp người dân biết đọc, biết viết và có khả năng tiếp cận tri thức.

Năm 1939, Phan Thanh qua đời khi mới 31 tuổi. Lê Thị Xuyến phải một mình nuôi hai con nhỏ trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Có lúc bà lâm bệnh nặng, nhưng khi sức khỏe hồi phục, bà lại tiếp tục dạy học, làm việc tại Trường Thăng Long và tham gia phong trào truyền bá Quốc ngữ.

Ngôi nhà của bà vẫn là địa điểm liên lạc của nhiều cán bộ cách mạng.

Những tài liệu bí mật trở về Quảng Nam

Tháng 5/1945, khi tình hình cách mạng chuyển biến nhanh chóng, Lê Thị Xuyến quyết định đưa gia đình trở về Quảng Nam.

Trước lúc lên đường, bà được giao mang theo một số tài liệu quan trọng của Việt Minh, trong đó có chỉ thị về hành động của cách mạng sau cuộc đảo chính Nhật – Pháp, Tuyên ngôn của Mặt trận Việt Minh, Mười chính sách của Việt Minh và Đề cương về văn hóa Việt Nam.

Để những tài liệu ấy vượt qua sự kiểm soát của chính quyền đương thời là một nhiệm vụ nguy hiểm. Nếu bị phát hiện, người mang tài liệu có thể bị bắt và toàn bộ đường dây hoạt động sẽ bị đe dọa.

Lê Thị Xuyến hoàn thành nhiệm vụ. Số tài liệu được chuyển tới Mặt trận Việt Minh tỉnh Quảng Nam, sau đó in lại và gửi về các phủ, huyện. Những trang giấy ấy góp phần truyền đạt chủ trương hành động đến các cơ sở đúng vào lúc phong trào cách mạng đang sục sôi.

Trong Cách mạng Tháng Tám, bà trực tiếp tham gia khởi nghĩa giành chính quyền tại làng Bảo An, phủ Điện Bàn. Khi chính quyền cách mạng được thành lập, bà được cử làm ủy viên chính quyền lâm thời tại địa phương, phụ trách công tác cứu tế xã hội.

Sau đó, Lê Thị Xuyến được mời tham gia Ủy ban Nhân dân cách mạng Trung Bộ. Từ một cô giáo và người hoạt động xã hội, bà bước vào bộ máy của chính quyền mới trong những ngày vô cùng thiếu thốn.

Một trong mười phụ nữ đầu tiên bước vào Quốc hội

Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tổ chức trên cả nước. Theo những quy định của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mọi công dân từ đủ 18 tuổi, không phân biệt nam nữ, đều có quyền bầu cử và ứng cử.

Đó là một bước tiến đặc biệt nếu đặt trong bối cảnh thế giới đương thời. Tại không ít quốc gia, phụ nữ vẫn phải tiếp tục đấu tranh trong nhiều năm mới giành được đầy đủ quyền chính trị.

Lê Thị Xuyến được Mặt trận Việt Minh tỉnh Quảng Nam giới thiệu ra ứng cử. Bà trúng cử với số phiếu cao, trở thành một trong mười nữ đại biểu đầu tiên của Quốc hội Việt Nam.

Tại kỳ họp thứ nhất, bà là nữ đại biểu duy nhất được bầu vào Ban Thường trực Quốc hội và được giao phụ trách lĩnh vực văn hóa – xã hội. Bởi vậy, khi Lê Thị Xuyến bước lên diễn đàn ngày 2/11/1946, bà không chỉ nói với tư cách một cá nhân. Phía sau bà là hàng triệu phụ nữ lần đầu tiên được pháp luật công nhận quyền tham gia quyết định vận mệnh đất nước.

Tập hợp phụ nữ trong buổi đầu giữ nước

Năm 1946, đất nước đứng trước tình thế hết sức nguy hiểm. Chính quyền cách mạng phải chống lại âm mưu xâm lược, giải quyết nạn đói, nạn mù chữ và đoàn kết nhiều tầng lớp nhân dân.

Phong trào phụ nữ khi ấy cũng cần một tổ chức rộng rãi hơn để tập hợp không chỉ công nhân và nông dân, mà còn cả nữ trí thức, tiểu thương, người theo tôn giáo và phụ nữ thuộc nhiều thành phần xã hội khác nhau.

Lê Thị Xuyến cùng Nguyễn Khoa Diệu Hồng và các cán bộ phụ nữ tham gia vận động thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Bà gặp gỡ những phụ nữ tiêu biểu, giải thích mục tiêu của tổ chức và kêu gọi họ cùng bảo vệ nền độc lập vừa giành được.

Ngày 20/10/1946, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam ra mắt tại khu vực Nhà hát Lớn Hà Nội. Lê Thị Xuyến được cử làm Hội trưởng lâm thời đầu tiên.

Chỉ hai tháng sau, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Bà theo Chính phủ và Quốc hội rời Hà Nội lên chiến khu. Trong điều kiện thiếu thốn, bà cùng các cán bộ Hội vận động phụ nữ tăng gia sản xuất, chăm sóc thương binh, nuôi giấu cán bộ, tham gia dân công và giữ vững đời sống gia đình ở hậu phương.

Tháng 4/1950, tại Đại hội Phụ nữ toàn quốc lần thứ nhất, các tổ chức phụ nữ được thống nhất. Lê Thị Xuyến tiếp tục được bầu làm Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Bà giữ cương vị này đến năm 1956, sau đó tiếp tục làm Phó Chủ tịch Hội trong nhiều năm.

Ba mươi năm không rời nghị trường

Lê Thị Xuyến liên tục là đại biểu Quốc hội từ khóa I đến khóa V, với khoảng ba mươi năm hoạt động nghị trường. Bà còn tham gia Mặt trận dân tộc, phong trào bảo vệ hòa bình và các tổ chức đoàn kết quốc tế.

Trong cuộc đời bà có một sự trùng hợp đặc biệt. Người chồng đầu tiên, Phan Thanh, từng là nghị viên và là tiếng nói có uy tín của phong trào dân chủ. Người chồng thứ hai của bà, Lê Văn Hiến, là đại biểu Quốc hội khóa I và Bộ trưởng Bộ Tài chính đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nhưng Lê Thị Xuyến không chỉ được lịch sử nhớ đến với tư cách người vợ của những nhân vật nổi tiếng. Bằng chính hoạt động của mình, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên phát biểu tại Quốc hội, nữ thành viên nổi bật trong Ban Thường trực và người lãnh đạo đầu tiên của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Bà qua đời ngày 5/5/1996 tại Hà Nội, hưởng thọ 86 tuổi.

Tràng pháo tay còn vang mãi

Tràng pháo tay tại Nhà hát Lớn sáng ngày 2/11/1946 không chỉ dành cho riêng Lê Thị Xuyến. Nó đánh dấu sự xuất hiện chính thức của phụ nữ Việt Nam trong đời sống nghị trường.

Từ những lớp truyền bá Quốc ngữ, chuyến đi mang tài liệu bí mật về Quảng Nam đến diễn đàn Quốc hội, hành trình của bà cho thấy quyền bình đẳng không tự nhiên xuất hiện. Quyền ấy được tạo dựng bằng sự dấn thân của những người phụ nữ dám học tập, dám hành động và dám cất tiếng nói về những vấn đề của đất nước.

Lê Thị Xuyến đã bước lên diễn đàn trong một buổi sáng năm 1946. Từ thời khắc ấy, tiếng nói của phụ nữ không còn đứng bên ngoài cánh cửa nghị trường. Nó trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình kiến tạo nước Việt Nam mới.