Lê Thị Xuyến – từ chiếc cặp tài liệu Việt Minh đến nghị trường Quốc hội khóa I

Tháng 5-1945, trên chặng đường từ Hà Nội trở về Quảng Nam, nhà giáo Lê Thị Xuyến mang theo những tài liệu của Việt Minh.

Nhìn bề ngoài, bà là một phụ nữ trí thức trở về quê giữa lúc chiến tranh và nạn đói đang phủ bóng lên đất nước. Nhưng những trang giấy được cất giữ trong hành lý của bà mang một ý nghĩa đặc biệt: truyền đạt chủ trương, kết nối lực lượng và chuẩn bị cho cuộc vận động giành chính quyền đang đến gần.

Chuyến đi ấy là một dấu mốc trong cuộc đời Lê Thị Xuyến – từ một cô giáo xứ Quảng trở thành người tham gia Cách mạng Tháng Tám, rồi bước vào nghị trường của nước Việt Nam độc lập.

Bà sinh năm 1909 tại làng Thạch Bộ, nay thuộc xã Đại Hòa, vùng Đại Lộc, Quảng Nam. Tuổi thơ của bà trải qua tại một miền quê còn nhiều khó khăn, nơi con gái được đến trường đã hiếm, học lên cao lại càng hiếm hơn.

Lê Thị Xuyến học tiểu học tại trường Mỹ Hòa rồi tiếp tục theo học Trường nữ sinh Đồng Khánh ở Huế. Khi còn là nữ sinh, bà đã chứng kiến không khí đấu tranh yêu nước lan rộng trong giới học sinh và trí thức.

Năm 1926, lễ truy điệu chí sĩ Phan Châu Trinh trở thành một sự kiện chính trị lớn trên cả nước. Lê Thị Xuyến là một trong những nữ sinh Đồng Khánh tham gia hoạt động tưởng niệm. Từ những buổi đầu ấy, tinh thần yêu nước đã dần dẫn bà tới con đường hoạt động xã hội.

Sau khi hoàn thành bậc Thành chung và chương trình sư phạm, Lê Thị Xuyến trở thành một trong những phụ nữ đầu tiên của xứ Quảng đạt được trình độ học vấn này. Bà được giữ lại làm giáo viên tại Trường Đồng Khánh.

Nghề dạy học giúp bà hiểu rõ hơn sức mạnh của chữ viết. Trong một đất nước mà phần lớn người dân chưa biết đọc, biết viết, nâng cao dân trí không chỉ là một công việc giáo dục. Đó còn là cách giúp người dân hiểu được thời cuộc và quyền làm chủ của mình.

Năm 1929, bà kết hôn với nhà giáo, nhà hoạt động yêu nước Phan Thanh. Hai vợ chồng ra Hà Nội sinh sống, dạy học tại các trường tư thục Sùng Đức, Hoài Đức và Thăng Long. Trong môi trường ấy, bà gặp gỡ nhiều trí thức tiến bộ như Đặng Thai Mai và Võ Nguyên Giáp.

Nhà riêng của vợ chồng bà tại phố Henri d’Orléans, nay thuộc phố Phùng Hưng, không chỉ là nơi sinh hoạt gia đình. Đây còn là địa điểm liên lạc của những người hoạt động dân chủ, yêu nước và sau này là cơ sở của Hội Truyền bá Quốc ngữ.

Năm 1938, Lê Thị Xuyến tham gia Hội Truyền bá Quốc ngữ do học giả Nguyễn Văn Tố làm Hội trưởng. Bà cùng các thành viên vận động mở lớp, tổ chức dạy chữ và đưa việc học đến với những người lao động nghèo.

Giữa lúc công việc đang phát triển, năm 1939, ông Phan Thanh đột ngột qua đời khi mới ngoài ba mươi tuổi. Bà trở thành người mẹ góa, vừa nuôi con vừa tiếp tục các hoạt động xã hội và yêu nước mà hai vợ chồng đã lựa chọn.

Sau cuộc đảo chính Pháp của phát-xít Nhật tháng 3-1945, tình hình cách mạng chuyển biến nhanh chóng. Việt Minh tích cực chuẩn bị lực lượng để đón thời cơ tổng khởi nghĩa.

Tháng 5 năm ấy, Lê Thị Xuyến nhận nhiệm vụ bí mật đưa tài liệu Việt Minh từ Hà Nội về Quảng Nam. Để hoàn thành công việc, bà phải vượt qua một hành trình dài trong điều kiện đường sá bị kiểm soát, việc đi lại hết sức khó khăn.

Đó không phải là một nhiệm vụ có tiếng súng. Nhưng nếu bị phát hiện cùng tài liệu cách mạng, người mang tài liệu có thể bị bắt, tra khảo và chịu những hình phạt nặng nề.

Lê Thị Xuyến đã đưa tài liệu về quê an toàn, tham gia kết nối và vận động lực lượng tại địa phương. Khi thời cơ Tổng khởi nghĩa đến, bà có mặt trong phong trào giành chính quyền tại Quảng Nam ngày 18 và 19-8-1945.

Sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa, bà được bầu làm Ủy viên Ủy ban Hành chính xã Bảo An, huyện Điện Bàn. Từ một cô giáo, Lê Thị Xuyến bắt đầu trực tiếp tham gia xây dựng chính quyền cách mạng vừa mới ra đời.

Tháng 10-1945, bà được giao làm Ủy viên Ủy ban Hành chính Trung Bộ, phụ trách công tác cứu tế xã hội. Đất nước khi ấy vừa thoát khỏi nạn đói khủng khiếp, đời sống nhân dân vô cùng khó khăn. Công tác cứu đói, chăm sóc trẻ em, giúp đỡ gia đình nghèo và ổn định cuộc sống trở thành một nhiệm vụ cấp bách của chính quyền mới.

Ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tổ chức trong cả nước. Lê Thị Xuyến trúng cử đại biểu Quốc hội khóa I, trở thành nữ đại biểu duy nhất trong đoàn đại biểu Quảng Nam.

Tại nghị trường, bà không chỉ đại diện cho cử tri quê hương mà còn mang theo tiếng nói của phụ nữ – một bộ phận từng ít có cơ hội tham gia đời sống chính trị. Bà được bầu vào Ban Thường trực Quốc hội và phụ trách những vấn đề văn hóa, xã hội.

Ngày 20-10-1946, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam chính thức được thành lập nhằm tập hợp rộng rãi các tầng lớp phụ nữ yêu nước. Lê Thị Xuyến được bầu làm Hội trưởng đầu tiên.

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, bà cùng cán bộ Hội đi tới nhiều địa phương, vận động phụ nữ tham gia sản xuất, nuôi giấu cán bộ, chăm sóc thương binh, bảo vệ trẻ em và xây dựng hậu phương. Bà giữ chức Hội trưởng đến năm 1956, sau đó tiếp tục làm Phó Hội trưởng trong nhiều năm.

Lê Thị Xuyến là đại biểu Quốc hội liên tục từ khóa I đến khóa V. Trên nghị trường, bà quan tâm nhiều đến giáo dục, y tế, đời sống phụ nữ và trẻ em. Những vấn đề ấy gắn liền với con đường bà đã đi: bắt đầu từ nghề dạy học, qua công tác cứu tế rồi trở thành người lãnh đạo phong trào phụ nữ.

Bà qua đời ngày 5-5-1996 tại Hà Nội, thọ 87 tuổi.

Nhìn lại cuộc đời Lê Thị Xuyến, có thể thấy một hành trình đặc biệt của người phụ nữ Việt Nam trong thế kỷ XX. Từ một cô gái xứ Quảng vượt qua những định kiến để được học hành, bà trở thành nhà giáo, người truyền bá chữ Quốc ngữ, cán bộ Việt Minh, đại biểu Quốc hội và người đứng đầu tổ chức phụ nữ toàn quốc.

Chiếc cặp tài liệu bà mang về Quảng Nam tháng 5-1945 không phải một vũ khí. Nhưng những trang giấy ấy góp phần truyền đi mệnh lệnh của thời đại, chuẩn bị cho ngày nhân dân đứng lên giành quyền làm chủ.

Chỉ vài tháng sau chuyến đi bí mật ấy, Lê Thị Xuyến bước ra từ phong trào cách mạng để tham gia xây dựng chính quyền mới. Và chưa đầy một năm sau, người phụ nữ từng lặng lẽ mang tài liệu trên những chuyến tàu đã ngồi trong Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam độc lập.