Lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh năm 1926 và thế hệ thanh niên yêu nước
Cụ Phan Châu Trinh – nhà yêu nước chủ trương mở mang dân trí, chấn hưng dân khí – qua đời tại Sài Gòn ngày 24/3/1926, sau những năm tháng bôn ba và bị giam cầm. Tin cụ mất lan nhanh khắp ba miền. Đám tang cụ, tổ chức ở Sài Gòn, trở thành một trong những sự kiện lớn nhất của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, và để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức của cả một thế hệ thanh niên, trong đó có học sinh Võ Giáp ở Huế.
Theo bài viết trên Pháp luật TP.HCM (đăng lại trên Tuổi Trẻ), đám tang bắt đầu lúc 6 giờ sáng ngày 4/4/1926, với khoảng 60.000 đến 100.000 người tụ tập hai bên đường Pellerin và đi suốt đám tang, từ chợ Bến Thành đến Tân Sơn Nhứt. Bài báo nêu cả hai con số này mà không giải thích sự chênh lệch; dù con số nào thì đó cũng là một đám đông rất lớn đối với Sài Gòn thời bấy giờ. Dọc đường, người dân tự dựng quán nước và mời nước trà, nước dừa, nước đá, nước chanh cho người đưa đám. Khu nghĩa trang có khoảng 200 biểu ngữ, bích chương viết bằng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ.
Điều đặc biệt là phong trào không chỉ diễn ra ở Sài Gòn. Bài báo cho biết có ít nhất 40 tỉnh và địa phương tổ chức lễ tang hoặc gửi điếu văn, cầu nguyện về ban tổ chức ở Sài Gòn. Việt kiều ở Phnom Penh cũng tổ chức lễ truy điệu trọng thể. Học sinh các trường lớn ở Quy Nhơn, Mỹ Tho, Vinh, Hà Nội… tổ chức lễ tang công khai hoặc lén lút, dù nhà cầm quyền ngăn cấm. Hình thức chung ở nhiều nơi là đóng cửa tiệm, mang băng tang, diễu hành im lặng với cờ và biểu ngữ đến đình chùa, rạp hát hoặc một khoảng đất trống để làm lễ.
Nhà văn Nguyên Ngọc, trong cuộc phỏng vấn được trích trong bài, gọi đây là “một quốc tang độc nhất vô nhị” do nhân dân cả nước đồng loạt tổ chức, gần như hoàn toàn do nhân dân tự đứng lên, dưới sự kìm kẹp của thực dân Pháp. Các biểu ngữ và câu đối thời ấy dùng nhiều từ mới như “độc lập, tự do”, “đoàn kết, dũng cảm”, “tranh đấu, giải phóng” – những khái niệm mà cho đến lúc đó ít được nói ra công khai.
Cái giá phải trả cũng không nhỏ. Theo bài báo, sau lễ tang, một số học sinh, công chức và giáo viên bị bắt, bị giam hoặc bị đuổi khỏi trường, sở làm. Điều này cho thấy lòng yêu nước của thế hệ trẻ khi ấy không phải là sự hưởng ứng nhất thời, mà là sự lựa chọn đi kèm rủi ro thực sự.
Vậy học sinh Võ Giáp ở Huế đã tham gia như thế nào? Bài báo nói trên không đề cập đến Huế. Tuy nhiên, hồi ức của chính Đại tướng, do báo Tiền Phong dẫn lại, cho biết vào năm 1926 cậu cùng các bạn tham gia biểu tình đòi để tang cụ Phan Châu Trinh, đồng thời tham gia bãi khóa chống việc đuổi học bạn mình là Nguyễn Chí Điểu. Báo Pháp luật cũng viết rằng giai đoạn 1925–1926, học sinh ở Huế sôi nổi tham gia phong trào đòi ân xá Phan Bội Châu và tổ chức truy điệu Phan Châu Trinh.
Có thể thấy cái tang của cụ Phan Châu Trinh là một bài học chính trị sống động. Học sinh Quốc học Huế không chỉ đọc về tinh thần yêu nước trong sách, mà tận mắt thấy cả một dân tộc cùng lên tiếng. Với một thiếu niên như Võ Giáp – vốn đã từng thăm cụ Phan Bội Châu, đã chứng kiến cảnh người dân bị áp bức ở quê nhà – những sự kiện năm 1926 càng củng cố niềm tin rằng sức mạnh của nhân dân khi đoàn kết là điều không thể xem thường.
Từ phong trào để tang cụ Phan Châu Trinh đến cuộc bãi khóa ở Quốc học và việc gia nhập Tân Việt cách mạng đảng năm 1927 là một chuỗi sự kiện liên tục. Mỗi sự kiện đều là một bước tiến trong quá trình trưởng thành về chính trị của Võ Nguyên Giáp. Nhìn lại, có thể nói lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm, mà còn là một trong những sự kiện góp phần đánh thức phong trào học sinh, thanh niên những năm tiếp theo.
Nguồn tham khảo:
• Báo Pháp luật TP.HCM (đăng lại trên Tuổi Trẻ) – “Phan Châu Trinh hiện đại một cách lạ lùng!”: https://tuoitre.vn/plo/phan-chau-trinh-hien-dai-mot-cach-la-lung-post102779.html
• Báo Tiền Phong – “Võ Nguyên Giáp – Tư lệnh của các tư lệnh” (hồi ức của Đại tướng do Đại tá Hoàng Minh Phương thuật lại): https://tienphong.vn/xa-hoi/649142/Vo-Nguyen-Giap---Tu-lenh-cua-cac-tu-lenh-tpol.html
• Báo Pháp luật – “Đại tướng Võ Nguyên Giáp với đất và người Quảng Nam – Đà Nẵng”: https://baophapluat.vn/dai-tuong-vo-nguyen-giap-voi-dat-va-nguoi-quang-nam-da-nang-post135650.html
