Lê Tương Dực
Lê Tương Dực (1495-1516) tên thật là Lê Oanh, là cháu nội của vua Lê Thánh Tông, con trai thứ hai của Kiến vương Lê Tân và bà Trịnh Thị Tuyên, người làng Thủy Chú, huyện Lôi Dương (tức Thọ Xuân, Thanh Hóa). Ông lên ngôi trong bối cảnh đất nước đang suy vi dưới bàn tay của "vua quỷ" Lê Uy Mục. Dù có một khởi đầu đầy hứa hẹn, triều đại của ông lại kết thúc trong bi kịch và loạn lạc. Ông bị sứ gia nhà Minh đặt cho biệt danh là “Vua lợn" (Trư vương) vì tướng mạo và lối sống sa đọa về sau.
Ông cũng được coi là vị vua cuối cùng của nhà Lê Sơ thực sự nắm quyền hành trước khi triều đại rơi vào tay các quyền thần.
Do sự tàn bạo của Lê Uy Mục (giết hại tông thất), Lê Oanh bị bắt giam nhưng đã hối lộ cai ngục để trốn về Thanh Hóa. Ông cùng Nguyễn Văn Lang và các đại thần dấy binh tại Tây Đô. Quân khởi nghĩa tiến đánh Đông Kinh, bắt và giết chết Lê Uy Mục vào năm 1509. Đầu năm 1510, Lê Oanh tự lập làm vua, lấy hiệu là Tương Dực Đế.
Giai đoạn cai trị của ông chia làm hai thái cực rõ rệt:
- Giai đoạn đầu: Nỗ lực chấn hưng (Hồng Thuận trung hưng)
Trong những năm đầu, Lê Tương Dực tỏ ra là một vị vua năng nổ và có tầm nhìn:
• Giáo dục & Khoa cử: Tổ chức nhiều kỳ thi Đình để chọn nhân tài, trùng tu Quốc Tử Giám, dựng bia Tiến sĩ.
• Văn hóa & Sử học: Sai Vũ Quỳnh soạn bộ Đại Việt Thông Giám Thông Khảo, Lê Tung soạn Tổng luận.
• Chính trị: Ban hành sách Trị bình bảo phạm (50 điều giáo hóa), sửa đổi thuế khóa, quan tâm đến nông nghiệp (cày ruộng Tịch điền).
- Giai đoạn sau: Sa đọa và Kiệt quệ
Sự nghiệp của ông xuống dốc khi ông bắt đầu lún sâu vào hưởng lạc:
• Sai Vũ Như Tô xây dựng Cửu Trùng Đài và điện 100 nóc, đắp thành vạn trượng chắn sông Tô Lịch. Việc này khiến ngân khố cạn kiệt, dân phu chết chóc vì lao dịch.
• Bắt cung nữ trần truồng chèo thuyền trên Hồ Tây làm vui, thông dâm với cung nhân cũ của tiền triều.
• Lòng dân oán thán, các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra khắp nơi (tiêu biểu là Trần Tuân và Trần Cảo).
Sự độc đoán và thói ăn chơi của vua đã dẫn đến sự phản kháng ngay trong triều đình:
Vua từng dùng roi đánh đại thần Trịnh Duy Sản, khiến ông này ôm hận. Đêm ngày 6 tháng 4 năm 1516, Trịnh Duy Sản mượn danh đánh giặc, đem quân tiến vào kinh sư.
Sáng ngày mồng 7, Lê Tương Dực bị Trịnh Duy Sản đâm chết tại hồ Chu Tước khi đang trên đường chạy loạn. Xác ông bị đem đi thiêu hóa tro tàn.
Lê Tương Dực là một nhân vật phức tạp với hai mặt đối lập: Ông có năng lực thực sự, quyết đoán, có công trong việc duy trì giáo dục và sử học, giữ vững ngoại giao. Nhưng mặt khác lại thiếu kiên trì, sớm thỏa mãn, sa vào thói xa hoa bóc lột sức dân quá mức, trực tiếp đẩy nhà Lê vào con đường sụp đổ không thể cứu vãn.
“Vua buổi đầu lên ngôi, ban hành giáo hóa, thận trọng hình phạt... Song chơi bời vô độ, xây dựng liên miên... dẫn đến nguy vong." — Đại Việt Sử ký Toàn thư.
