LÊ VĂN CHI - MỘT THỜI SỨC TRẺ

Năm tháng có thể làm mờ đi nhiều chi tiết, nhưng cái tên Đoàn 554 với tôi vẫn như một dấu chấm đậm giữa quãng đời tuổi trẻ. Tôi là Lê Văn Chi, sinh năm 1944, quê Thiệu Hóa. Năm 1965, khi khoảng hai mươi mốt tuổi, tôi nhập ngũ và gắn bó với Đoàn 554 cho đến năm 1969. Bốn năm ấy nằm giữa một giai đoạn khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ, khi đất nước còn chia cắt, miền Bắc vừa xây dựng vừa phải đối mặt với chiến tranh phá hoại, miền Nam tiếp tục cuộc đấu tranh đi tới thống nhất. Tôi bước vào quân ngũ đúng lúc tuổi trẻ đang đầy sức lực, và cũng đúng lúc vận mệnh đất nước khiến rất nhiều thanh niên cùng thế hệ hiểu rằng những dự định riêng phải biết nhường chỗ cho trách nhiệm chung.

Trước ngày lên đường, tôi cũng chỉ là một người thanh niên bình thường của Thiệu Hóa, có quê hương để gắn bó, có những suy nghĩ về tương lai như bao người khác. Nhưng năm 1965 không phải một năm bình lặng để người trẻ chỉ nghĩ đến đời mình. Không khí đất nước lúc ấy khiến hai chữ “trách nhiệm” trở nên rất gần. Khi chiến tranh lan rộng, khi miền Bắc bước vào những năm tháng vừa sản xuất vừa chiến đấu, việc đứng vào hàng ngũ đối với thế hệ chúng tôi mang một ý nghĩa rất rõ ràng. Không phải ai cũng nói thành lời, nhưng nhiều người đều hiểu: đất nước còn chia cắt thì tuổi trẻ khó có thể chỉ sống cho những mong muốn của riêng mình.

Ngày rời Thiệu Hóa, trong lòng tôi chắc chắn có sự lưu luyến. Nhưng xen giữa nỗi nhớ là một cảm giác mạnh hơn: đã đến lúc phải bước đi. Người thanh niên hai mươi mốt tuổi khi ấy chưa thể biết bốn năm tiếp theo sẽ thay đổi mình thế nào, cũng không thể biết cuộc chiến còn kéo dài bao lâu. Chúng tôi chỉ có thể nhìn về phía trước bằng niềm tin rằng mỗi người làm tốt phần của mình thì ngày thống nhất sẽ gần thêm một bước. Chính niềm tin ấy khiến sự chia xa không trở thành bi lụy. Tôi lên đường với tâm thế của một người trẻ đang mang sức lực của mình đặt vào một thời cuộc lớn, không ồn ào nhưng dứt khoát.

Bốn năm giữa những tháng ngày đất nước căng mình

Từ 1965 đến 1969, chiến tranh diễn ra trong một hoàn cảnh hết sức gay go. Miền Bắc phải đối diện với chiến tranh phá hoại của không quân và hải quân Mỹ, đồng thời vẫn đảm đương nhiệm vụ xây dựng, sản xuất và chi viện cho cuộc kháng chiến. Với người lính, những năm ấy đòi hỏi sự vững vàng rất lớn. Tôi sống trong quân ngũ với ý thức rằng bản thân đang là một phần của một hệ thống rộng hơn rất nhiều. Mỗi người đều có vị trí của mình, và sự nghiêm túc của từng người góp thành sức mạnh chung. Chính điều đó khiến những ngày tháng trong Đoàn 554 luôn gắn với cảm giác phải tự rèn mình, phải biết sống có kỷ luật và không để sự chùng xuống của cá nhân ảnh hưởng đến tập thể.

Quân ngũ cũng làm tôi hiểu một điều mà trước đó có thể chưa từng nghĩ sâu: lòng yêu nước không phải lúc nào cũng hiện lên bằng những lời thật lớn. Nhiều khi nó nằm trong việc con người biết giữ mình qua từng ngày, biết làm đúng phần trách nhiệm, biết chịu đựng sự thiếu thốn mà không than phiền quá nhiều và biết giữ niềm tin ngay cả khi phía trước còn rất dài. Ở tuổi hai mươi mấy, ai cũng có những phút nhớ quê, những lúc nghĩ về tương lai hay tự hỏi cuộc đời sau này sẽ ra sao. Nhưng khi đã đứng trong hàng ngũ, những suy nghĩ ấy dần được đặt vào một khoảng rộng hơn: trước hết phải làm tròn quãng đời mình đang sống.

Bốn năm không phải một khoảng ngắn đối với tuổi trẻ. Từ hai mươi mốt đến khoảng hai mươi lăm tuổi, con người thay đổi rất nhiều. Tôi bước vào quân đội bằng sự sôi nổi của một thanh niên còn trẻ, nhưng càng sống lâu trong môi trường quân ngũ, tôi càng hiểu sự vững vàng không phải là lúc nào cũng tỏ ra mạnh mẽ. Có khi vững vàng là biết tự nhắc mình giữ bình tĩnh, biết tiếp tục khi công việc và cuộc sống trở nên nặng nề, biết nhìn xa hơn một ngày trước mắt. Chính những điều ấy làm tuổi trẻ của tôi không chỉ có nhiệt huyết mà còn dần có thêm chiều sâu.

Đồng đội – những con người cùng giữ vững một niềm tin

Nếu phải nhắc đến điều khiến bốn năm quân ngũ trở thành một phần ký ức không thể thay thế, tôi sẽ nghĩ ngay đến đồng đội. Chúng tôi đến từ nhiều quê hương khác nhau, mang theo nhiều tính cách khác nhau, nhưng rồi cùng đứng trong một đơn vị, cùng chịu sự rèn luyện của quân ngũ và cùng sống giữa một giai đoạn căng thẳng của đất nước. Ban đầu có thể còn xa lạ, nhưng càng sống bên nhau, sự xa cách càng ít đi. Người này hiểu người kia qua những điều rất nhỏ, đôi khi chẳng cần một câu giải thích dài. Chính cuộc sống chung đã khiến những người vốn không quen biết trở thành những người có thể đặt niềm tin vào nhau.

Trong những năm chiến tranh, tình đồng đội là một nguồn sức mạnh rất đặc biệt. Nó không cần phải được tạo nên bởi một sự kiện phi thường. Nhiều khi chỉ là cùng đi qua một ngày khó, cùng giữ tinh thần trong những lúc ai cũng mệt, cùng biết nhường nhau một lời khi căng thẳng và cùng chia sẻ cảm giác nhớ quê. Chính sự có mặt của nhau khiến mỗi người bớt cảm thấy đơn độc. Khi người bên cạnh vẫn giữ được sự bình tĩnh và quyết tâm, mình cũng thấy cần phải đứng vững hơn. Từ những điều bình dị ấy, một thứ tình cảm bền chặt dần hình thành, đủ để nhiều chục năm sau nhắc lại vẫn thấy lòng mình ấm lên.

Nghĩ về đồng đội cũng là nghĩ về một thế hệ đã đi qua tuổi trẻ trong hoàn cảnh rất khác hôm nay. Chúng tôi không có nhiều lựa chọn cho riêng mình, nhưng lại có một điều rất rõ: đất nước cần sự góp sức của thanh niên. Chính vì vậy, tuổi trẻ của chúng tôi không chỉ được đo bằng những ước mơ cá nhân, mà còn bằng những năm tháng biết cùng nhau đứng trong hàng ngũ, cùng giữ một niềm tin rằng rồi sẽ có ngày đất nước thống nhất. Niềm tin ấy giúp người ta vượt qua nỗi nhớ, vượt qua những khoảng thời gian khó khăn và khiến những con người bình thường có thể kiên trì đi qua một thời đại không bình thường.

Rời quân ngũ khi cuộc chiến vẫn còn phía trước

Năm 1969, tôi xuất ngũ khi khoảng hai mươi lăm tuổi. Bốn năm quân ngũ đã qua, nhưng cuộc chiến của đất nước thì vẫn chưa kết thúc. Ngày trở về vì thế không phải là một dấu chấm khép lại mọi suy nghĩ về chiến tranh. Phía trước vẫn còn những năm tháng gian nan, khát vọng thống nhất vẫn còn phải chờ đợi thêm. Tôi trở lại Thiệu Hóa với cảm giác vừa quen vừa khác: cảnh vật của quê hương vẫn gợi sự gần gũi, nhưng chính mình đã không còn nguyên vẹn là chàng trai của năm 1965. Bốn năm trong hàng ngũ đã khiến cách nhìn cuộc sống chín chắn hơn, biết quý sự bình yên hơn và biết rằng có nhiều giá trị chỉ được hiểu thật sâu sau khi đã đi qua thử thách.

Quãng đời sau đó tiếp tục trôi cùng những biến chuyển của đất nước. Cuộc kháng chiến còn kéo dài đến năm 1975 mới đi tới thắng lợi hoàn toàn. Khi non sông liền một dải, niềm mong mỏi mà thế hệ chúng tôi từng mang theo trong những năm quân ngũ cuối cùng cũng trở thành hiện thực. Đối với người đã từng sống những năm đất nước chia cắt, ngày thống nhất không chỉ là một mốc lịch sử. Đó còn là câu trả lời cho những tháng năm chờ đợi, cho niềm tin từng được giữ gìn qua biết bao khó khăn và cho những lựa chọn của rất nhiều con người đã đặt tuổi trẻ của mình vào vận mệnh chung.

Nhìn lại, tôi hiểu rằng bốn năm trong Đoàn 554 đã cho mình nhiều hơn một quãng đời quân ngũ. Nó cho tôi khả năng nhìn cuộc sống bằng sự điềm tĩnh hơn, biết trân trọng những điều tưởng như rất bình thường và hiểu rằng hòa bình không tự nhiên mà có. Khi người ta từng sống trong một thời đất nước căng mình vì chiến tranh, một ngày bình yên về sau sẽ mang một ý nghĩa khác. Không cần phải nói quá nhiều về những gì đã qua; chỉ cần sống đủ lâu để thấy đất nước đổi thay, thấy thế hệ sau được lớn lên trong yên ổn, đã có thể hiểu quãng tuổi trẻ năm xưa không hề trôi đi vô nghĩa.

Gửi lại một niềm tin cho những người đi sau

Bây giờ, khi nhắc lại những năm 1965–1969, tôi không muốn chỉ nhớ về chiến tranh bằng gian khó. Tôi nhớ nhiều hơn đến tinh thần của tuổi trẻ khi ấy: một khi đã xác định hướng đi thì cố gắng bước cho vững, khi đứng trong hàng ngũ thì biết quý những người bên cạnh, khi cuộc sống còn nhiều thiếu thốn thì vẫn giữ một niềm tin vào ngày mai. Quãng đời gắn với Đoàn 554 đã lùi rất xa, nhưng cảm giác mình từng có một thời sống hết lòng với trách nhiệm vẫn còn nguyên giá trị. Đó là điều khiến quá khứ không chỉ là một miền để nhớ, mà còn là một điểm tựa để hiểu chính mình.

Thế hệ hôm nay may mắn được lớn lên trong một đất nước thống nhất, có nhiều điều kiện học tập, làm việc và lựa chọn tương lai. Những điều ấy rất khác với tuổi trẻ của chúng tôi, và cũng chính vì khác nên càng đáng trân trọng. Tôi mong con cháu không cần phải sống lại những năm tháng gian khó của người đi trước, nhưng nên hiểu rằng mỗi thời đều có những việc đòi hỏi người trẻ không được sống hời hợt. Có thể đó là học tập cho đến nơi đến chốn, làm một nghề cho tử tế, giữ chữ tín, biết quan tâm đến cộng đồng hay đơn giản là không thờ ơ trước những điều cần mình góp sức. Chính từ những việc như thế, lòng biết ơn lịch sử mới trở thành một cách sống chứ không chỉ dừng ở lời nói.

Điều đáng giữ lại từ một thời hoa lửa không phải là mong người sau phải bước đúng con đường của người trước. Điều đáng giữ là khả năng nhận ra khi nào cuộc đời đang gọi mình phải sống lớn hơn những toan tính riêng. Một người trẻ có thể đi rất nhiều hướng, nhưng hướng đi nào cũng trở nên có ý nghĩa hơn nếu trong đó có sự tử tế, lòng biết ơn và ý thức mình đang là một phần của quê hương. Tuổi trẻ của tôi đã gửi lại một phần trong Đoàn 554; tuổi trẻ của hôm nay rồi cũng sẽ gửi lại dấu ấn của mình ở một nơi nào đó. Điều quan trọng là khi nhiều năm trôi qua, mỗi người vẫn có thể nhìn về quãng ấy và biết rằng mình đã sống những năm tháng đẹp nhất bằng một tấm lòng xứng đáng.