LÊ VĂN HUÂN – NGƯỜI GIẢI NGUYÊN LẤY THÂN MÌNH THẮP LỬA DÂN TỘC

Trên vùng quê Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, nơi truyền thống hiếu học và lòng yêu nước hòa quyện qua bao thế hệ, đã sinh ra một người con kiệt xuất – Lê Văn Huân, hiệu Lâm Ngu. Ông sinh năm 1867 (có tài liệu ghi 1875), lớn lên trong một gia đình nho học nhưng sớm mồ côi cha. Chính người mẹ tảo tần đã nuôi dưỡng, cho ông ăn học đến nơi đến chốn, gieo vào tâm hồn ông cả chữ nghĩa lẫn chí khí làm người.

Khoa thi Bính Ngọ năm 1906, Lê Văn Huân đỗ Giải nguyên tại trường thi Nghệ An. Từ đó, người đời thường gọi ông bằng cái tên trìu mến và kính trọng: Giải Huân. Nhưng khác với nhiều kẻ chỉ xem khoa bảng là con đường vinh thân phì gia, Lê Văn Huân coi học vấn là phương tiện để cứu dân, cứu nước.

Khi phong trào Đông Du dấy lên, ông cùng các chí sĩ như Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên Cẩn, Nguyễn Đình Kiên dấn thân vào con đường mới. Trong tổ chức yêu nước, Lê Văn Huân hoạt động tích cực trong Minh xã – chủ trương cải cách văn hóa, phát triển công thương nghiệp, nâng cao dân trí, khác với con đường bạo động của Ám xã. Ông tin rằng: muốn nước mạnh, trước hết dân phải biết, dân phải hiểu, dân phải có khí phách.

Khi Phan Bội Châu bí mật về nước bàn kế sách “khai dân trí – chấn dân khí – đào tạo nhân tài”, Lê Văn Huân là người hưởng ứng nhiệt thành. Năm 1907, ông cùng các đồng chí lập Triêu Dương thương điếm tại thành phố Vinh, lấy tiền lãi gây quỹ cho phong trào Đông Du, nuôi dưỡng thanh niên Việt Nam học tập ở Trung Hoa và Nhật Bản. Ông cũng là một trong những sĩ phu được cử ra Yên Thế gặp Hoàng Hoa Thám, tìm con đường phối hợp các phong trào yêu nước.

Năm 1908, trước cảnh sưu cao thuế nặng đẩy dân nghèo vào bước đường cùng, phong trào chống thuế bùng nổ khắp Hà Tĩnh – Nghệ An. Lê Văn Huân đã đứng vào hàng ngũ tiên phong. Ông cùng Phạm Văn Ngôn, Lê Văn Cẩn dẫn đầu hàng trăm nông dân từ các làng Trung Lễ, Đông Thái, Yên Vượng, Đông Khê, Văn Xã… kéo về thị xã Hà Tĩnh, đòi giảm thuế, khất thuế, đòi quyền sống cho người dân lao khổ.

Thực dân Pháp và triều đình tay sai đã đàn áp dã man phong trào. Hàng trăm người bị bắt, trong đó có Lê Văn Huân. Cuối năm 1908, ông bị đày ra Côn Đảo, nơi địa ngục trần gian khét tiếng. Nhưng nhà tù không khuất phục được chí khí của người Giải nguyên yêu nước.

Năm 1917, mãn hạn tù, ông được trả tự do. Vừa ra khỏi ngục, Lê Văn Huân lại tiếp tục con đường tranh đấu, cùng các đồng chí lập nhóm “Chính trị phạm Trung Kỳ”, nối lại mạch đấu tranh yêu nước trong hoàn cảnh mới.

Ngày 14/7/1925, tại thành phố Vinh, ông cùng các trí thức tân học như Tôn Quang Phiệt, Trần Mộng Bạch, Trần Phú… thành lập tổ chức Phục Việt, truyền bá tư tưởng yêu nước, tập hợp lực lượng cách mạng. Nghệ Tĩnh từ đây trở thành một trung tâm sôi động của phong trào đấu tranh chống Pháp.

Năm 1929, thực dân Pháp lại bắt giam Lê Văn Huân tại nhà lao Hà Tĩnh. Trong tù, ông kiên quyết đấu tranh với bọn cai ngục, phản đối chế độ hà khắc, cùng anh em tù nhân tuyệt thực. Khi bị đàn áp tàn bạo, không khuất phục được ý chí của ông, Lê Văn Huân đã chọn lấy cái chết để tố cáo tội ác của kẻ thù, rạch bụng hy sinh, biến thân mình thành lời thề son sắt với non sông.

Lê Văn Huân ra đi, nhưng tên tuổi ông còn mãi. Ông không chỉ là nhà nho yêu nước thức thời, một nhà thơ tài hoa, mà còn là nhà lý luận, người góp phần đặt nền móng cho chính đảng dân chủ đầu tiên ở Việt Nam, và là liệt sĩ cách mạng đầu tiên của tổ chức tiền thân Đông Dương Cộng sản Đảng.

Cuộc đời Lê Văn Huân là minh chứng rực rỡ cho chân lý:
Khoa bảng không để vinh thân – mà để cứu nước.
Thân xác có thể mất – nhưng chí khí yêu nước thì bất diệt.