LÊ VĂN LẠN - BA NĂM TRONG HÀNG NGŨ, MỘT NẾP NGƯỜI Ở LẠI

Ký ức về quân ngũ trong tôi không phải một bức tranh chỉ có những đường nét mạnh mẽ; trong đó còn có nỗi nhớ nhà, sự bỡ ngỡ, những ngày bình thường và rất nhiều lần tự nhắc mình phải cố gắng. Tôi là Lê Văn Lạn, sinh năm 1959, nhập ngũ năm 1977 khi khoảng 18 tuổi và sống những năm ấy với vai trò chiến sĩ. Quãng quân ngũ của tôi kéo dài 3 năm, từ 1977 đến 1980. Từ ngày đầu tiên bước vào nề nếp mới, tôi đã hiểu cuộc sống của người lính đòi hỏi một cách sống khác: không tùy tiện theo tâm trạng, không chỉ nghĩ đến sự thuận lợi của bản thân và không thể để phần việc của mình trở thành gánh nặng cho người khác. Khi ấy, đất nước đã bước vào một giai đoạn mới, cuộc sống còn nhiều khó khăn và mỗi người trẻ vẫn phải học cách góp phần bằng trách nhiệm của mình. Chính từ những điều bình thường ấy, tôi dần hiểu sâu hơn hai chữ trưởng thành. Đó không phải là lúc mình không còn khó khăn, mà là lúc gặp khó khăn vẫn biết giữ cho mình một thái độ ngay ngắn và tiếp tục phần trách nhiệm đã nhận. Rời gia đình để bước vào quân ngũ là một thay đổi lớn trong đời sống của tôi. Trước đó, nhiều điều đã trở thành thói quen đến mức mình ít khi nghĩ về giá trị của chúng. Đi xa rồi mới thấy một mái nhà yên ấm, một tiếng hỏi han hay sự hiện diện của người thân đều là những điều đáng quý. Nỗi nhớ có lúc đến rất tự nhiên, không cần một lý do cụ thể. Nhưng chính khoảng cách ấy lại giúp tôi hiểu gia đình theo một cách sâu hơn. Thương người ở nhà không chỉ là nhớ, mà còn là biết sống sao cho họ có thể yên tâm. Tôi học cách tự chăm lo, biết giữ gìn nề nếp và không để những phút chùng lòng làm ảnh hưởng đến trách nhiệm. Ở tuổi 18, những điều đó không phải lúc nào cũng dễ, nhưng càng qua thời gian tôi càng nhận ra mình đã bớt phụ thuộc vào sự nhắc nhở của người thân. Tôi hiểu rằng trưởng thành là khi mình có thể mang theo tình cảm gia đình như một điểm tựa, chứ không phải như một lý do để lùi bước trước những điều cần phải vượt qua.

Những ngày quân ngũ khiến tôi nhìn trách nhiệm bằng một ánh mắt khác. Trước kia, trách nhiệm đôi khi chỉ được hiểu là hoàn thành một việc được giao. Về sau, tôi thấy sâu hơn: trách nhiệm còn là thái độ mình dành cho việc ấy. Làm cho xong và làm cho trọn là hai chuyện khác nhau. Một việc dù nhỏ, nếu đã thuộc phần mình thì không nên để người khác phải nhắc quá nhiều hay phải sửa lại vì sự cẩu thả của mình. Tôi tập suy nghĩ trước khi làm, biết cân nhắc điều nào cần ưu tiên và biết rằng sự ngay ngắn của một người thường bộc lộ rõ nhất trong những lúc không ai quan sát. Khi mình vẫn giữ nề nếp chỉ vì thấy đó là điều đúng, kỷ luật đã trở thành một phần của con người. Chính quá trình ấy làm tôi trưởng thành hơn. Tôi không còn chỉ hỏi việc này có khó hay thuận cho mình, mà bắt đầu hỏi mình cần làm gì để không ảnh hưởng đến cái chung. Chỉ một sự thay đổi trong cách nghĩ như vậy cũng đủ làm tuổi trẻ của tôi bước sang một chặng khác. Là một Chiến sĩ, tôi hiểu rõ giá trị của những con người bình thường trong một tập thể. Không phải ai cũng giữ một chức vụ hay đứng ở vị trí dễ được nhắc đến, nhưng hàng ngũ chỉ có thể vững khi từng người biết giữ phần của mình. Điều ấy khiến tôi không xem nhẹ những việc hằng ngày. Có công việc chẳng ai khen, có trách nhiệm không ai phải nhắc tên, nhưng đã thuộc về mình thì phải làm bằng sự nghiêm túc. Tôi dần hiểu rằng một người đáng tin không nhất thiết phải làm điều gì thật lớn. Nhiều khi chỉ cần qua thời gian, mọi người thấy việc giao cho mình không bị bỏ dở, lời nói của mình có thể tin và khi mắc thiếu sót mình biết nhận để sửa, như thế đã là điều quý. Là chiến sĩ cũng dạy tôi biết đặt cái tôi xuống thấp hơn một chút. Trong tập thể, sự thuận tiện của một người không thể luôn đứng trên nhịp chung. Có lúc phải nhường, có lúc phải cố thêm, có khi phải im lặng nghe trước khi nói. Chính những điều bình thường ấy làm tôi hiểu sâu hơn rằng trách nhiệm không phải danh xưng, mà là cách mình thực hiện phần việc của mình mỗi ngày.

Tập thể quân ngũ là nơi tôi học một bài học quan trọng về cách sống cùng người khác. Có người hợp tính với mình ngay từ đầu, cũng có người cần nhiều thời gian mới hiểu nhau. Nhưng dù tính cách khác nhau, tất cả vẫn phải giữ một nhịp chung. Tôi dần nhận ra điều khiến con người gần nhau không phải là giống nhau hoàn toàn, mà là sự chân thành trong những việc nhỏ. Một lời nói đúng lúc, một sự nhường nhịn, một lần chủ động nhận phần khó hơn để người khác bớt vất vả - những điều như thế tạo nên niềm tin. Chính niềm tin khiến một tập thể trở nên gắn bó hơn. Tôi cũng học cách không mang cảm xúc riêng vào cách đối xử với mọi người. Có lúc không đồng ý, vẫn có thể nói bằng sự tôn trọng. Có lúc bản thân chưa đúng, phải biết nhận. Những bài học về đồng đội sau này giúp tôi rất nhiều trong đời sống, bởi ở đâu có con người, ở đó cũng cần sự lắng nghe và nghĩa tình. Quân ngũ còn cho tôi hiểu rằng chữ tín và sự bền bỉ luôn đi cùng nhau. Một lời hứa chỉ có ý nghĩa nếu mình đủ kiên trì để làm điều đã nói. Một trách nhiệm chỉ có giá trị khi mình giữ nó không phải một ngày mà suốt cả quá trình. Tôi dần tập cho mình không hứa quá dễ, không nói điều vượt quá khả năng, nhưng một khi đã nhận thì cố theo đến cùng. Có thiếu sót thì sửa, có thay đổi thì phải biết thông báo và chịu trách nhiệm. Cách sống ấy làm tôi cảm thấy mình vững hơn. Không phải vì không còn sai sót, mà vì biết cách đối diện với sai sót mà không trốn tránh. Về sau tôi càng thấy người đáng tin không phải người chưa bao giờ thất bại, mà là người có thể đứng dậy, sửa lại và tiếp tục với thái độ nghiêm túc.

Từ năm 1977 đến 1980, thời gian cứ thế đi qua và tôi cũng dần nhận ra mình không còn giống người của ngày đầu nhập ngũ. Khi rời quân ngũ, tôi khoảng 21 tuổi. 3 năm có thể được ghi gọn bằng vài con số, nhưng đối với một đời người, đó là một phần đủ dài để nhiều thói quen trở thành tính cách và nhiều bài học trở thành nguyên tắc sống. Tôi hiểu hơn giá trị của thời gian, biết rằng một lời nói nên được cân nhắc, một việc đã nhận nên được theo đến cùng và một mối quan hệ muốn bền phải có sự tôn trọng. Ngày trở về không xóa đi những gì đã được rèn; ngược lại, chính đời sống bình thường mới là nơi những bài học ấy tiếp tục được thử thách. Không còn môi trường cũ, mình càng phải tự nhắc; không còn đồng đội bên cạnh mỗi ngày, mình càng hiểu tình nghĩa là điều phải biết gìn giữ. Càng lớn tuổi, tôi càng thấy điều quý nhất của tuổi trẻ không phải là đã đi qua bao nhiêu nơi hay có bao nhiêu điều để kể, mà là trong những năm ấy mình đã học được cách sống nào. Một quãng đời có thể lùi xa, nhưng nếu nó để lại sự điềm tĩnh trước khó khăn, sự nghiêm túc trong công việc và lòng biết ơn với những người từng đồng hành, thì quãng đời ấy vẫn còn tiếp tục tác động đến hiện tại. Tôi thường nghĩ về tuổi trẻ bằng sự biết ơn như vậy. Không cần tô đậm những điều đã qua, chỉ cần nhớ đúng cảm xúc của mình: đã từng bỡ ngỡ, đã từng nhớ nhà, đã từng mệt, nhưng cũng đã từng tự đứng dậy, tự sửa một thiếu sót và cùng người khác đi hết phần đường của mình. Chính những điều ấy làm ký ức trở nên thật và gần gũi.

Thời gian cũng giúp tôi hiểu rằng những phẩm chất được rèn trong một giai đoạn chỉ thật sự có giá trị nếu được giữ khi hoàn cảnh đã thay đổi. Dễ sống có kỷ luật khi mọi thứ chung quanh đều theo nề nếp; khó hơn là sau này vẫn tự giữ được sự ngay ngắn trong một môi trường khác. Dễ cảm thấy gắn bó khi đồng đội ở cạnh mỗi ngày; khó hơn là nhiều năm sau vẫn nhớ cách sống nghĩa tình đã học được. Tôi vì thế coi quãng quân ngũ như một lời nhắc dài lâu. Mỗi khi đứng trước một việc phải lựa chọn giữa thuận tiện và trách nhiệm, tôi lại nhớ rằng sự tin cậy của một con người được tạo nên từ chính những lựa chọn nhỏ như thế. Nhìn lại toàn bộ chặng quân ngũ, tôi thấy điều ở lại sâu nhất là sự thay đổi từ bên trong. Ngày đầu, tôi bước vào hàng ngũ với sức trẻ và nhiều điều chưa biết. Ngày rời đi, phía trước vẫn còn một cuộc đời dài, nhưng tôi đã có thêm sự tự giác, một cách nhìn rộng hơn về tập thể và một sự trân trọng sâu hơn đối với gia đình. Tôi biết rằng con người không cần một câu chuyện thật lớn để chứng minh quãng tuổi trẻ của mình có ý nghĩa. Chỉ cần trong quãng ấy đã từng sống hết lòng, biết học từ thiếu sót, biết quý người bên cạnh và biết giữ trách nhiệm, như thế đã đủ để nhiều năm sau nhìn lại mà lòng vẫn ấm. Với tôi, thời hoa lửa là như vậy: một thời đã đi qua nhưng không rời khỏi con người, bởi nó đã hóa thành nếp sống, thành cách nghĩ và thành sự biết ơn đối với những năm tháng tuổi trẻ.