Lê Văn Một – Người thuyền trưởng mở đường cho “Đường Hồ Chí Minh trên biển”
Lê Văn Một (tên Pháp Abel René), sinh ra trong một gia đình có truyền thống học vấn và dòng dõi gia tộc Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân. Thuở nhỏ, ông được đào tạo theo nền giáo dục Tây học tại nhiều trường danh tiếng ở Mỹ Tho, Sài Gòn, Huế và Hà Nội. Tuy nhiên, bước ngoặt lớn của cuộc đời ông đến vào năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám thành công, khơi dậy mạnh mẽ tinh thần dân tộc trong ông.
Từ nhận thức “Nước Pháp không phải là Tổ quốc của tôi”, ông từ bỏ tên Pháp Abel René, đổi thành Lê Văn Một và tham gia phong trào đấu tranh giành độc lập. Khi Nam Bộ kháng chiến bùng nổ, ông được Xứ ủy giao nhiệm vụ đặc biệt trong Ban sưu tầm vũ khí ở nước ngoài, mang theo 25 kg vàng từ “Tuần lễ vàng” sang Thái Lan để tìm nguồn vũ khí chi viện cho chiến trường.
Tại Thái Lan, ông cùng đồng đội xây dựng tuyến vận chuyển vũ khí từ nước ngoài về Nam Bộ bằng cả đường bộ và đường biển. Trong các chuyến đi đầy hiểm nguy ấy, Lê Văn Một nhiều lần giữ vai trò thuyền trưởng, phối hợp chặt chẽ với đồng chí Bông Văn Dĩa, hình thành một trong những lực lượng nòng cốt đầu tiên của tuyến vận tải chiến lược trên biển.
Những kinh nghiệm quý báu từ giai đoạn này đã trở thành nền tảng quan trọng cho sự hình thành và phát triển của Đường Hồ Chí Minh trên biển sau này.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra Bắc, để lại gia đình ở miền Nam. Tại miền Bắc, ông được giao giữ chức Cảng trưởng Cảng Cẩm Phả. Đến năm 1961, khi Đoàn 759 (tiền thân của Đoàn 125 Hải quân) được thành lập, ông tiếp tục tham gia lực lượng vận tải chiến lược.
Ngày 11 tháng 10 năm 1962, ông cùng thuyền Phương Đông 1 do ông làm thuyền trưởng và Bông Văn Dĩa làm chính trị viên, đã thực hiện chuyến vận chuyển vũ khí đầu tiên từ Bắc vào Nam bằng đường biển. Sau 5 ngày vượt sóng gió, con tàu cập bến Vàm Lũng (Cà Mau), đánh dấu sự ra đời của tuyến vận tải chiến lược trên biển – một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ.
Sau đó, ông tiếp tục tham gia nhiều chuyến tàu không số khác, góp phần quan trọng trong việc xây dựng và bảo đảm hoạt động của tuyến đường huyền thoại này. Sau sự kiện Vũng Rô, ông được điều chuyển sang công tác chuẩn bị, tổ chức và huấn luyện cho các chuyến vận tải tiếp theo.
Về đời tư, ông kết hôn với bà La O Khiểu Cachi, người Thái kiều tại Campuchia. Hai người có nhiều con, sau này gia đình đoàn tụ tại Thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975.
Ghi nhận những đóng góp to lớn của ông đối với sự nghiệp cách mạng và tuyến vận tải chiến lược trên biển, năm 2011, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Cuộc đời Lê Văn Một là biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh và sự dấn thân thầm lặng cho con đường chi viện huyết mạch của dân tộc trong kháng chiến.
