LÊ VĂN TÁM – “NGỌN ĐUỐC SỐNG” VÀ CÂU CHUYỆN VỀ MỘT BIỂU TƯỢNG TRONG NHỮNG NGÀY ĐẦU KHÁNG CHIẾN NAM BỘ
1. Sài Gòn trong những ngày đầu kháng chiến
Ngày 23/9/1945, cuộc kháng chiến của quân dân Nam Bộ chống thực dân Pháp bắt đầu.
Sài Gòn – Chợ Lớn nhanh chóng trở thành một chiến trường. Các nhà máy, kho tàng và cơ sở quân sự của đối phương trở thành những mục tiêu bị đánh phá. Quân dân thành phố tìm mọi cách ngăn chặn bước tiến của quân Pháp và quân Anh hỗ trợ họ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận rằng trong những tháng đầu, quân dân Sài Gòn đã phá hủy một phần cơ sở vật chất, tiêu hao sinh lực đối phương và kìm chân quân Pháp trong nội đô hơn một tháng.
Trong bối cảnh ấy, một sự kiện tại khu vực Thị Nghè đã trở thành nguồn gốc của câu chuyện Lê Văn Tám.
Kho xăng của đối phương bị cháy.
Tin về vụ cháy nhanh chóng lan truyền. Nhưng người trực tiếp thực hiện hành động ấy là ai thì không được xác định rõ trong những tư liệu được công bố sau này.
Chính khoảng trống đó đã tạo nên một câu chuyện đặc biệt.
2. Một thiếu niên và hình ảnh “ngọn đuốc sống”
Trong những câu chuyện được truyền đi thời kỳ đó, xuất hiện hình ảnh một thiếu niên lấy thân mình làm mồi lửa, tẩm xăng rồi lao vào kho của đối phương.
Về sau, thiếu niên ấy được biết đến với cái tên Lê Văn Tám.
Câu chuyện nhanh chóng trở thành một biểu tượng về lòng dũng cảm của tuổi trẻ Nam Bộ. Hình ảnh một cậu bé dám hy sinh thân mình để đánh vào cơ sở quân sự của đối phương gây xúc động mạnh và được truyền lại qua báo chí, văn học, sân khấu, giáo dục và nhiều thế hệ ký ức.
Tên tuổi Lê Văn Tám từ đó gắn với cụm từ “ngọn đuốc sống”.
Nhưng chính ở đây xuất hiện câu hỏi mà sử học hiện đại không thể bỏ qua:
Lê Văn Tám là một nhân vật lịch sử có thể xác minh bằng tư liệu, hay là một biểu tượng được xây dựng từ một sự kiện có thật?
3. Lời kể của Giáo sư Phan Huy Lê về Trần Huy Liệu
Năm 2009, Giáo sư Phan Huy Lê công bố câu chuyện mà ông cho biết đã được Giáo sư Trần Huy Liệu kể lại.
Theo lời kể này, Trần Huy Liệu cho biết khi kho xăng Thị Nghè bị đốt nhưng chưa xác định được người trực tiếp thực hiện, ông đã “dựng” câu chuyện về một thiếu niên Lê Văn Tám tẩm xăng rồi lao vào kho xăng. Trần Huy Liệu khi đó đang giữ chức Bộ trưởng Bộ Thông tin Tuyên truyền, rồi Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền cổ động trong Chính phủ lâm thời.
Theo lời kể được Phan Huy Lê công bố, Trần Huy Liệu giải thích rằng ông muốn tạo dựng một biểu tượng thiếu niên anh hùng để cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân dân trong những ngày đầu kháng chiến.
Một chi tiết khác cũng được thuật lại: Trần Huy Liệu về sau nhận thấy hình ảnh một người tự tẩm xăng vào mình rồi chạy một quãng dài có vấn đề về mặt khoa học. Ông cho rằng mình đã không cân nhắc đầy đủ chi tiết đó khi xây dựng câu chuyện.
Nếu lời kể này được chấp nhận, thì cần phân biệt rất rõ:
Sự kiện kho xăng Thị Nghè bị đốt là một chuyện; nhân vật Lê Văn Tám trong câu chuyện “ngọn đuốc sống” lại là một vấn đề khác.
4. Nhưng câu chuyện chưa kết thúc ở đó
Việc công bố lời kể của Phan Huy Lê đã tạo ra tranh luận.
Một số nhà nghiên cứu và nhân chứng không đồng ý với cách giải thích rằng Lê Văn Tám hoàn toàn là nhân vật được tạo dựng. Có những tư liệu, hồi ức và lời kể khác được đưa ra để cho rằng câu chuyện về một thiếu niên tên Tám tham gia vụ đánh kho xăng có thể bắt nguồn từ một sự kiện có thật.
Điều đó có nghĩa là khi kể về Lê Văn Tám, không nên biến một bên thành kết luận tuyệt đối nếu chưa có đủ hệ thống chứng cứ để đối chiếu.
Đây chính là điểm quan trọng của câu chuyện.
Lịch sử không chỉ hỏi:
“Người ta đã kể câu chuyện ấy như thế nào?”
Mà còn phải hỏi:
“Nguồn tư liệu đầu tiên là gì? Ai ghi lại? Ghi vào thời điểm nào? Có những nguồn độc lập nào xác nhận?”
Với Lê Văn Tám, những câu hỏi ấy vẫn còn giá trị nghiên cứu.
5. Một biểu tượng đã sống trong ký ức nhiều thế hệ
Dù tranh luận về nguồn gốc nhân vật vẫn tồn tại, hình tượng Lê Văn Tám đã có một đời sống rất dài trong ký ức xã hội.
Tên Lê Văn Tám được đặt cho trường học, đường phố và nhiều công trình; hình ảnh “ngọn đuốc sống” trở thành một biểu tượng quen thuộc trong giáo dục về truyền thống yêu nước của thanh thiếu niên.
Điều đó cho thấy một điều đáng chú ý:
Một biểu tượng lịch sử có thể có đời sống riêng, ngay cả khi nguồn gốc của biểu tượng ấy vẫn cần được nghiên cứu và kiểm chứng.
Nhưng việc trân trọng ký ức không có nghĩa là bỏ qua yêu cầu của sử liệu.
Ngược lại, càng là một biểu tượng được nhiều thế hệ biết đến, câu chuyện càng cần được kể một cách chính xác: đâu là sự kiện đã được xác nhận, đâu là lời kể, đâu là diễn giải và đâu là phần còn tranh luận.
Lời kết
Lê Văn Tám là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử ký ức Việt Nam.
Trong nhiều thập niên, hàng triệu người đã biết đến hình ảnh một thiếu niên Nam Bộ biến mình thành “ngọn đuốc sống” để tấn công kho của đối phương.
Phía sau hình ảnh ấy có một sự kiện quan trọng của những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến: kho xăng Thị Nghè bị đốt cháy. Còn danh tính người trực tiếp thực hiện và nguồn gốc chính xác của câu chuyện Lê Văn Tám vẫn là vấn đề cần tiếp tục đối chiếu sử liệu.
Vì thế, kể về Lê Văn Tám hôm nay không nhất thiết chỉ là kể lại một huyền thoại.
Đó còn là dịp nhìn lại cách một xã hội ghi nhớ chiến tranh.
Có những con người được lịch sử xác nhận bằng hồ sơ, bằng nhân chứng, bằng những tài liệu còn lại.
Cũng có những biểu tượng được hình thành từ nhu cầu cổ vũ tinh thần trong một thời điểm đặc biệt.
Và nhiệm vụ của người kể chuyện lịch sử là phải phân biệt hai điều ấy.
“Ngọn đuốc sống” Lê Văn Tám vì thế không chỉ là câu chuyện về lòng dũng cảm của tuổi trẻ trong ký ức Nam Bộ. Nó còn là câu chuyện nhắc chúng ta rằng: càng yêu quý lịch sử, càng cần tôn trọng sự thật của lịch sử.
