LÊ VĂN TÁM - TỪ CÂU CHUYỆN NGỌN ĐUỐC SỐNG ĐẾN BÀI HỌC VỀ CÁCH NHÌN LỊCH SỬ
Trong ký ức của nhiều thế hệ học sinh Việt Nam từng có một hình ảnh rất quen thuộc: một thiếu niên mang tên Lê Văn Tám, biến mình thành “ngọn đuốc sống” để đốt kho xăng của quân Pháp trong những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến. Câu chuyện ấy đã xuất hiện trong sách báo, văn học, nghệ thuật và nhiều hoạt động giáo dục truyền thống. Tên Lê Văn Tám cũng được đặt cho nhiều trường học, đường phố và công trình công cộng.
Nhưng lịch sử không chỉ cần được ghi nhớ. Lịch sử còn cần được tìm hiểu bằng chứng cứ.
Ngày 23 tháng 9 năm 1945, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trở lại xâm lược bùng nổ tại Nam Bộ. Sài Gòn – Chợ Lớn trở thành một chiến trường quyết liệt. Trong hoàn cảnh lực lượng còn nhiều thiếu thốn, nhân dân tham gia kháng chiến bằng nhiều hình thức. Chính trong bối cảnh ấy, câu chuyện về “ngọn đuốc sống Lê Văn Tám” xuất hiện và dần trở thành một biểu tượng về sự hy sinh.
Theo câu chuyện được lưu truyền trong nhiều thập niên, Lê Văn Tám là một thiếu niên đã tự tẩm chất cháy vào người rồi lao vào kho xăng của đối phương. Hình tượng một đứa trẻ bốc cháy nhưng vẫn chạy về phía mục tiêu đã tạo nên sức lay động mạnh mẽ và được sử dụng như biểu tượng của lòng yêu nước.
Tuy nhiên, những nghiên cứu và trao đổi sử học sau này đặt ra vấn đề về tính xác thực của nhân vật. Năm 2011, GS Phan Huy Lê công khai cho biết theo lời GS Trần Huy Liệu kể lại với ông từ những năm 1960, tên gọi và hình tượng Lê Văn Tám đã được Trần Huy Liệu xây dựng trong bối cảnh năm 1945 nhằm tạo một biểu tượng cổ vũ tinh thần kháng chiến.
Điều đó khiến việc kể về Lê Văn Tám cần một thái độ khác với khi kể về Võ Thị Sáu, Phan Đình Giót hay Nguyễn Văn Trỗi – những nhân vật có hệ thống tư liệu tiểu sử rõ ràng hơn.
Không nên biến điều còn tranh luận thành một sự thật chắc chắn.
Nhưng điều đó cũng không làm biến mất bối cảnh lịch sử đã sinh ra câu chuyện. Nam Bộ năm 1945 thực sự bước vào một cuộc chiến tranh khốc liệt. Rất nhiều người đã chiến đấu và hy sinh, trong đó có những người mà tên tuổi không được lịch sử lưu lại đầy đủ.
Vì thế, ngày hôm nay, giá trị của câu chuyện Lê Văn Tám có thể được nhìn nhận ở phương diện một hình tượng lịch sử – văn hóa từng được sử dụng để biểu đạt tinh thần hy sinh trong những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến, thay vì khẳng định mọi chi tiết trong câu chuyện là một tiểu sử đã được chứng minh.
Cách nhìn ấy không làm lịch sử nghèo đi. Ngược lại, nó giúp chúng ta trưởng thành hơn khi học lịch sử.
Bởi yêu nước và tôn trọng lịch sử phải đi cùng tôn trọng sự thật.
Lê Văn Tám vì vậy là một trường hợp đặc biệt trong ký ức lịch sử Việt Nam. “Ngọn đuốc sống” từng truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ, nhưng những nghiên cứu sau này cũng nhắc chúng ta rằng mỗi câu chuyện lịch sử cần được kiểm chứng bằng sử liệu. Điều còn lại có giá trị lâu dài không phải là việc cố bảo vệ một chi tiết chưa được chứng minh, mà là biết trân trọng những hy sinh có thật của nhân dân Nam Bộ và học cách nhìn quá khứ bằng cả lòng biết ơn lẫn tinh thần khoa học.
