Lê Văn Tám và ký ức của nhiều thế hệ học sinh

Đối với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam, cái tên Lê Văn Tám gắn với những tiết học lịch sử, những câu chuyện kể dưới cờ và những hoạt động giáo dục truyền thống. Hình ảnh một thiếu niên dũng cảm trở thành một phần của ký ức tuổi thơ.

Câu chuyện phổ biến kể rằng Lê Văn Tám sống tại Sài Gòn trong những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến. Em là một thiếu niên nghèo, thường xuyên đi bán hàng hoặc đánh giày để kiếm sống. Nhờ đó, em có thể đi lại gần những khu vực do quân Pháp kiểm soát.

Khi phát hiện kho quân sự ở Thị Nghè, em được kể là đã tìm cách thực hiện nhiệm vụ phá hoại. Hình ảnh em tẩm xăng rồi lao vào kho đã tạo nên câu chuyện “bó đuốc sống”.

Trong giáo dục thiếu nhi, câu chuyện này thường được dùng để nhấn mạnh rằng lòng yêu nước không phụ thuộc vào tuổi tác. Một người trẻ tuổi vẫn có thể có trách nhiệm với cộng đồng và đất nước.

Tên Lê Văn Tám cũng được sử dụng để đặt cho nhiều trường học. Một trường THCS mang tên Lê Văn Tám tại Thành phố Hồ Chí Minh được thành lập từ năm 1971 và tiếp tục hoạt động đến nay.

Tuy nhiên, ký ức học đường cần được đặt cạnh nghiên cứu lịch sử. GS Phan Huy Lê từng công bố lời kể của GS Trần Huy Liệu về nguồn gốc câu chuyện Lê Văn Tám, theo đó nhân vật được xây dựng nhằm phục vụ công tác tuyên truyền trong thời kỳ kháng chiến.

Điều này tạo ra một bài học quan trọng. Một câu chuyện có thể có giá trị biểu tượng rất lớn nhưng không đồng nghĩa mọi chi tiết trong câu chuyện đều đã được xác minh bằng tư liệu lịch sử.

Với học sinh ngày nay, có thể tiếp cận Lê Văn Tám ở cả hai góc độ. Một là hình tượng thiếu niên yêu nước đã tồn tại trong ký ức xã hội. Hai là trường hợp nghiên cứu cho thấy lịch sử cần được kiểm chứng bằng chứng cứ.

Cách tiếp cận ấy giúp ký ức tuổi học trò trở nên sâu sắc hơn. Thay vì chỉ nhớ một câu chuyện, học sinh có thể hiểu vì sao câu chuyện ấy xuất hiện, vì sao nó được truyền lại và tại sao sau này các nhà sử học lại đặt câu hỏi về nguồn gốc của nó.