Lê Văn Tám và nghệ thuật kể chuyện lịch sử

Lịch sử thường được truyền đến công chúng không chỉ bằng tài liệu mà còn bằng những câu chuyện. Một câu chuyện có nhân vật rõ ràng, hành động đặc biệt và kết thúc gây xúc động thường dễ được ghi nhớ hơn những con số khô khan.

Lê Văn Tám là một ví dụ tiêu biểu. Hình ảnh một thiếu niên nghèo, tiếp cận kho quân sự của đối phương rồi biến mình thành “bó đuốc sống” là một câu chuyện có cấu trúc rất mạnh về mặt cảm xúc.

Câu chuyện ấy đáp ứng nhiều yếu tố của nghệ thuật kể chuyện. Nhân vật chính là một cậu bé bình thường. Bối cảnh là chiến tranh. Thử thách rất lớn. Hành động cuối cùng là sự hy sinh. Và kết quả là nhân vật trở thành biểu tượng.

Chính vì vậy, Lê Văn Tám nhanh chóng vượt khỏi phạm vi của một câu chuyện quân sự để trở thành một hình tượng văn hóa. Tên nhân vật được đặt cho trường học, đường phố và các công trình công cộng.

Tuy nhiên, nghệ thuật kể chuyện và nghiên cứu lịch sử có mục đích khác nhau. Nghệ thuật hướng đến cảm xúc và khả năng truyền đạt. Lịch sử khoa học lại yêu cầu kiểm chứng nguồn tư liệu.

Năm 2009, GS Phan Huy Lê công bố bài viết dựa trên lời kể của GS Trần Huy Liệu, trong đó cho rằng câu chuyện về Lê Văn Tám được dựng lên sau vụ kho quân sự ở Thị Nghè bị cháy.

Nếu thông tin này được chấp nhận, chúng ta có thể xem câu chuyện Lê Văn Tám như một ví dụ điển hình về cách một sự kiện có thật được chuyển hóa thành một biểu tượng tuyên truyền.

Điều đó không có nghĩa nghệ thuật kể chuyện hoàn toàn không có giá trị. Ngược lại, câu chuyện cho thấy xã hội trong thời chiến cần những hình tượng để động viên tinh thần. Nhưng khi sử dụng câu chuyện trong giáo dục lịch sử hiện nay, cần nói rõ đâu là thông tin đã được xác minh và đâu là phần thuộc về biểu tượng.

Lê Văn Tám vì thế là một trường hợp rất đáng nghiên cứu về mối quan hệ giữa lịch sử và nghệ thuật kể chuyện. Câu chuyện này nhắc chúng ta rằng cách con người kể về quá khứ cũng là một phần của lịch sử.