LÊ VĂN THIÊM – KHI NHỮNG CON SỐ ĐI QUA THỜI HOA LỬA
LÊ VĂN THIÊM – KHI NHỮNG CON SỐ ĐI QUA THỜI HOA LỬA
Giữa những năm tháng mà tiếng súng hiện diện ở nhiều nơi, có một người vẫn kiên trì với những trang giấy đầy ký hiệu toán học. Không cầm súng nơi chiến hào, không trực tiếp điều khiển những cỗ máy trên chiến trường, Giáo sư Lê Văn Thiêm chọn một mặt trận khác: mặt trận của tri thức. Từ một cậu học trò xứ Nghệ mồ côi cha mẹ từ sớm, ông trở thành một nhà toán học có vị trí đặc biệt trong lịch sử khoa học Việt Nam hiện đại, rồi trở về đất nước giữa lúc cuộc kháng chiến còn gian khó để góp phần dựng nền giáo dục và khoa học từ những viên gạch đầu tiên.
Lê Văn Thiêm sinh ngày 29/3/1918 tại Trung Lễ, Đức Thọ, Hà Tĩnh. Mồ côi mẹ từ năm 13 tuổi, ông được người anh đưa vào Quy Nhơn học tập. Tại đây, năng khiếu toán học của cậu học trò xứ Nghệ sớm bộc lộ. Chỉ trong vài năm, ông hoàn thành một khối lượng chương trình học vốn thường cần nhiều thời gian hơn, rồi giành học bổng sang Pháp năm 1939. Từ đó, con đường toán học của ông mở ra ở châu Âu, nơi ông lần lượt học tập và nghiên cứu tại những trung tâm khoa học danh tiếng.
Năm 1945, tại Đại học Göttingen của Đức, Lê Văn Thiêm bảo vệ luận án tiến sĩ. Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu tại Pháp và Thụy Sĩ, làm việc với các nhà toán học quốc tế và trở thành giáo sư toán học tại Đại học Zurich. Những thành tựu ấy đặt ông vào một vị trí mà không nhiều người Việt Nam khi đó có thể đạt tới. Nhưng điều đáng chú ý là ông không xem thành công ở châu Âu như một điểm kết thúc. Năm 1949, ông quyết định rời môi trường khoa học thuận lợi ở Thụy Sĩ để trở về Việt Nam tham gia công cuộc kháng chiến và xây dựng đất nước.
Đường trở về không phải một chuyến đi bình thường. Từ châu Âu, ông đi qua Bangkok, Campuchia rồi vào vùng rừng U Minh, Nam Bộ. Ngày 19/12/1949, ông bắt đầu công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ. Chỉ ít lâu sau, ông được giao những nhiệm vụ liên quan đến giáo dục và khoa học. Một người vừa đứng trong môi trường đại học châu Âu giờ phải thích nghi với cuộc sống giữa chiến khu, với điều kiện học tập và nghiên cứu hoàn toàn khác trước.
Năm 1951, Chính phủ điều động Lê Văn Thiêm từ Nam Bộ ra Việt Bắc. Ông phải mất khoảng sáu tháng đi bộ theo đường rừng để đến nơi nhận nhiệm vụ. Tại Việt Bắc, ông được giao xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, đồng thời giữ vai trò hiệu trưởng và trực tiếp giảng dạy. Trong điều kiện chiến tranh, việc mở một trường đại học đã khó; xây dựng đội ngũ khoa học còn khó hơn. Nhưng chính từ những lớp học ấy, một thế hệ trí thức khoa học mới bắt đầu được đào tạo.
Điều đặc biệt ở Lê Văn Thiêm là ông không chỉ nghĩ đến việc giữ cho khoa học tồn tại trong chiến tranh, mà còn nghĩ đến tương lai của khoa học sau chiến tranh. Những cuốn sách, tài liệu chuyên môn không phải lúc nào cũng dễ kiếm. Những người có trình độ cao trong từng lĩnh vực lại càng hiếm. Vì thế, đào tạo một học trò có khả năng nghiên cứu toán học cũng chính là xây dựng thêm một mắt xích cho nền khoa học tương lai. Những thế hệ học trò sau này như Hoàng Tụy, Nguyễn Cảnh Toàn và nhiều nhà toán học khác chịu ảnh hưởng từ môi trường đào tạo mà ông góp phần xây dựng.
Nhưng toán học dưới thời chiến không chỉ nằm trên bảng đen. Những nghiên cứu của Lê Văn Thiêm và các cộng sự còn được vận dụng vào những vấn đề thực tiễn. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ghi nhận các công trình của ông từ năm 1963 về ứng dụng hàm biến phức trong lý thuyết nổ; sau đó ông cùng học trò tham gia tính toán nổ mìn phục vụ khai thác đá ở Núi Voi, tính toán nổ mìn làm đường và nổ mìn định hướng phục vụ nạo vét kênh Nhà Lê. Những bài toán tưởng như rất trừu tượng trên trang giấy đã tìm được đường đi vào những công việc cụ thể của đất nước.
Có lẽ đó là một trong những điều đẹp nhất ở câu chuyện của ông: toán học không bị tách khỏi cuộc sống. Một công thức có thể bắt đầu từ bảng đen, nhưng nếu được nghiên cứu đúng cách, nó có thể góp phần giải quyết một vấn đề ngoài thực địa. Một giờ giảng có thể chỉ kéo dài vài chục phút, nhưng người ngồi dưới lớp học hôm nay có thể trở thành nhà khoa học của nhiều năm sau. Bởi vậy, công việc của Lê Văn Thiêm không tạo ra những khoảnh khắc ồn ào, mà tạo ra những kết quả âm thầm kéo dài qua nhiều thế hệ.
Sau năm 1954, ông tiếp tục giữ nhiều vai trò quan trọng trong giáo dục đại học và khoa học. Ông là hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Khoa học, sau đó tham gia xây dựng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; năm 1970 trở thành Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học. Ông cũng là Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam và có đóng góp lớn trong việc xây dựng quan hệ hợp tác giữa các nhà toán học Việt Nam với cộng đồng khoa học quốc tế.
Nhìn lại cuộc đời Lê Văn Thiêm, có thể thấy một con đường rất khác của thế hệ trí thức Việt Nam thế kỷ XX: đi rất xa để học, rồi trở về để dựng xây. Ông từng có một vị trí đáng kể trong môi trường khoa học châu Âu, nhưng những năm tháng sau đó lại gắn với lớp học, chiến khu, những chuyến đi dài và quá trình gây dựng một nền khoa học còn non trẻ. Điều ông để lại không chỉ là những công trình toán học, mà còn là những con người được đào tạo, những cơ sở khoa học được hình thành và một niềm tin rằng ngay cả giữa những năm tháng khắc nghiệt nhất, việc học vẫn không thể bị bỏ lại phía sau.
Trong “thời hoa lửa”, có những người để lại tên tuổi bằng những trận đánh; có người bằng những trang nhật ký, những chuyến xe hay những ca phẫu thuật. Còn Lê Văn Thiêm để lại dấu ấn bằng những con số, những bài giảng và những thế hệ học trò. Nếu chiến tranh là thử thách của một thời đại, thì việc chuẩn bị tri thức cho ngày mai cũng là một cách vượt qua thử thách ấy. Bởi khi tiếng súng lắng xuống, đất nước vẫn cần những người biết tính toán, nghiên cứu, giảng dạy và mở đường cho những điều chưa từng có. Và trong hành trình ấy, có một người thầy đã chọn ở lại với bảng đen, phấn trắng và những bài toán — để từ những điều tưởng như trừu tượng, góp phần dựng nên một tương lai rất cụ thể.
