Lê Văn Thiêm – Người mang những cuốn sách toán vượt rừng về Tổ quốc

Năm 1949, khi nhiều vùng quê Việt Nam còn chìm trong khói lửa, tại Thụy Sĩ, một nhà toán học trẻ người Việt đang đứng trước một lựa chọn có thể làm thay đổi cả cuộc đời mình.

Ông là Lê Văn Thiêm.

Khi ấy, ông đã bảo vệ luận án tiến sĩ tại Paris và từng giảng dạy tại Trường Bách khoa Liên bang Zürich – một trung tâm khoa học danh tiếng của châu Âu. Trước mắt ông là con đường nghiên cứu rộng mở, với thư viện lớn, phòng làm việc đầy đủ và những điều kiện mà bất cứ nhà khoa học nào cũng mơ ước.

Nhưng quê hương ông đang kháng chiến.

Lê Văn Thiêm quyết định trở về.

Ông rời Thụy Sĩ, đi qua Bangkok rồi tìm đường về nước. Cuộc hành trình không có những toa tàu êm ái hay những chuyến bay nhanh chóng. Từ miền Nam, ông phải vượt rừng, đi theo những con đường kháng chiến để đến chiến khu Việt Bắc. Trong hành trang của người trí thức trẻ có những cuốn sách toán học quý giá, trong đó có các tài liệu chuyên sâu mà ông đã mang theo từ châu Âu.

Những cuốn sách ấy đã vượt qua một chặng đường dài, từ các thư viện phương Tây đến những lớp học dựng giữa núi rừng Việt Bắc.

Lê Văn Thiêm sinh tháng 3 năm 1918 tại làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Mồ côi mẹ từ nhỏ, ông sớm phải sống tự lập nhưng luôn nổi bật bởi khả năng học tập.

Năm 1939, nhờ thành tích xuất sắc, ông nhận được học bổng sang Pháp. Tại đây, ông thi vào Trường Sư phạm Cao cấp Paris. Sau đó, ông sang Thụy Sĩ nghiên cứu dưới sự hướng dẫn và ảnh hưởng của những nhà toán học hàng đầu thế giới về lý thuyết hàm.

Năm 1948, Lê Văn Thiêm bảo vệ luận án tiến sĩ khoa học tại Paris. Những công trình nghiên cứu về giải tích phức và lý thuyết phân bố giá trị đưa ông trở thành một trong những người Việt Nam đầu tiên đạt tới trình độ nghiên cứu toán học quốc tế.

Thế nhưng, điều ông lựa chọn mang về quê hương không chỉ là một học vị.

Đó là niềm tin rằng một đất nước muốn thực sự độc lập phải có đội ngũ trí thức và một nền khoa học của chính mình.

Đầu năm 1950, giữa hoàn cảnh kháng chiến thiếu thốn, Lê Văn Thiêm được giao tổ chức Trường Đại học Khoa học cơ bản và giữ cương vị hiệu trưởng. Ông đồng thời tham gia lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm khoa học. Không có giảng đường khang trang, người dạy và người học phải làm việc trong điều kiện vô cùng gian khó. Giáo trình, giấy viết và dụng cụ học tập đều thiếu; lớp học có thể phải di chuyển để tránh bom đạn.

Trong hoàn cảnh ấy, những bài toán vẫn được viết lên bảng.

Việc đào tạo vẫn tiếp tục.

Từ những lớp học giữa chiến khu, một thế hệ cán bộ khoa học đầu tiên của nước Việt Nam mới từng bước trưởng thành. Sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, lực lượng ấy trở thành một phần quan trọng trong quá trình xây dựng các trường đại học và cơ sở nghiên cứu của đất nước.

Đối với Lê Văn Thiêm, toán học không phải là những ký hiệu xa rời cuộc sống. Ông luôn tìm cách đưa các lý thuyết toán học vào giải quyết những vấn đề thực tế.

Năm 1964, ông cùng các cộng sự tham gia tính toán phương án nổ mìn buồng tại mỏ đá Núi Voi, phục vụ việc cung cấp đá cho công trình xây dựng Khu gang thép Thái Nguyên. Trong những năm tiếp theo, các kết quả nghiên cứu của ông còn được ứng dụng vào việc nổ mìn mở đường và nổ định hướng để khơi dòng kênh Nhà Lê, trên tuyến Thanh Hóa – Hà Tĩnh.

Những công thức từng được nghiên cứu trong các giảng đường châu Âu nay góp phần phá đá, mở đường và kiến thiết đất nước. Về sau, ông còn tham gia nghiên cứu những bài toán liên quan đến các công trình thủy điện và quản lý nguồn nước.

Lê Văn Thiêm cũng là người đặt những viên gạch đầu tiên cho nền toán học hiện đại Việt Nam. Ông từng là Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học, Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam và tham gia sáng lập các tạp chí toán học chuyên ngành. Nhờ những đóng góp ấy, hoạt động nghiên cứu toán học trong nước dần được tổ chức bài bản và kết nối với cộng đồng khoa học quốc tế.

Giáo sư Lê Văn Thiêm qua đời ngày 3 tháng 7 năm 1991. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Cuộc đời ông khiến người ta nhớ đến một hình ảnh đặc biệt: người trí thức trẻ rời bỏ điều kiện nghiên cứu thuận lợi ở châu Âu, mang những cuốn sách toán vượt qua rừng sâu để trở về với một đất nước còn đầy gian khó.

Ông trở về không chỉ để giảng dạy một môn học.

Ông trở về để góp phần chứng minh rằng, ngay giữa chiến tranh và thiếu thốn, người Việt Nam vẫn có thể xây dựng một nền khoa học bằng trí tuệ, nghị lực và lòng yêu nước của chính mình.