Lê Văn Thiêm và hành trình đặt nền móng cho nền Toán học Việt Nam
Trong lịch sử khoa học Việt Nam thế kỷ XX, Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Lê Văn Thiêm (1918–1991) là một trong những tên tuổi đặc biệt. Ông là người Việt Nam đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Toán học, một trong những người Việt đầu tiên nhận học vị Tiến sĩ Quốc gia của Pháp, đồng thời là người Việt Nam đầu tiên trở thành giáo sư toán học tại một trường đại học châu Âu. Những đóng góp của ông không chỉ nằm ở các công trình nghiên cứu mà còn ở việc xây dựng những nền móng đầu tiên cho giáo dục và nghiên cứu toán học Việt Nam hiện đại.
Cậu học trò xuất chúng từ vùng quê Hà Tĩnh
Lê Văn Thiêm sinh ngày 29/3/1918 tại xã Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Năm 1930, khi mới 12 tuổi, ông mồ côi cả cha lẫn mẹ. Sau đó, ông vào Quy Nhơn sống nhờ người anh cả Lê Văn Kỷ và theo học tại Collège de Quy Nhơn.
Tại đây, tài năng đặc biệt của Lê Văn Thiêm nhanh chóng được các thầy giáo nhận ra, nhất là năng khiếu về toán học.
Chỉ trong 4 năm từ 1933 đến 1937, ông hoàn thành chương trình học kéo dài 9 năm và đứng đầu danh sách khen thưởng của trường khi tốt nghiệp Cao đẳng tiểu học. Chưa dừng lại, chỉ ba tháng sau, ông tiếp tục thi đỗ tú tài phần thứ nhất và năm sau đỗ tú tài toàn phần. Những thành tích ấy cho thấy năng lực học tập phi thường của một cậu học trò xuất thân từ miền quê Hà Tĩnh.
Từ dự định học Y đến con đường Toán học
Sau khi đỗ tú tài toàn phần, Lê Văn Thiêm mong muốn được học toán ở bậc đại học. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, hệ thống đại học ở Đông Dương chưa có chương trình đào tạo cử nhân Toán. Vì vậy, năm 1938, ông theo học lớp Lý – Hóa – Sinh (PCB) để chuẩn bị cho ngành Y.
Năm 1939, ông thi đỗ thứ nhì kỳ thi PCB và giành được học bổng sang Pháp du học. Đây chính là bước ngoặt đưa tài năng toán học của Lê Văn Thiêm đến với môi trường khoa học châu Âu.
Tại Pháp, ông theo học Trường Đại học Sư phạm Paris (École Normale Supérieure de Paris) – một trong những trung tâm đào tạo nhân tài khoa học hàng đầu của Pháp.
Chiến tranh thế giới thứ hai khiến việc học tập của ông bị gián đoạn. Đến năm 1941, ông mới có điều kiện trở lại việc học bình thường. Chỉ sau một năm, Lê Văn Thiêm đã hoàn thành chương trình và nhận bằng Cử nhân Toán học, thay vì phải mất ba năm như thông thường.
Người Việt đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Toán học
Sau khi tốt nghiệp, Lê Văn Thiêm sang Đức và thực hiện luận án tiến sĩ tại Đại học Göttingen, dưới sự hướng dẫn của nhà toán học Hans Wittich.
Luận án của ông thuộc lĩnh vực giải tích phức, tập trung vào một vấn đề liên quan đến việc xác định kiểu của một diện Riemann mở đơn liên.
Ông bảo vệ thành công luận án tại Göttingen vào ngày 4/4/1945 và được cấp bằng tiến sĩ vào năm 1946. Lê Văn Thiêm được xem là người Việt Nam đầu tiên có bằng Tiến sĩ Toán học.
Nhưng con đường khoa học của ông chưa dừng lại ở đó.
Năm 1948, dưới sự hướng dẫn của nhà toán học Pháp Georges Valiron, Lê Văn Thiêm tiếp tục bảo vệ xuất sắc luận án Tiến sĩ Khoa học Quốc gia về Toán. Sau đó, ông được mời giảng dạy tại Đại học Zurich, Thụy Sĩ, trở thành người Việt Nam đầu tiên giữ cương vị giáo sư toán học tại một trường đại học châu Âu.
Từ giảng đường châu Âu trở về với đất nước
Đang có một vị trí khoa học đáng mơ ước ở châu Âu, Lê Văn Thiêm vẫn lựa chọn trở về Việt Nam.
Năm 1949, hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông từ bỏ vị trí khoa học tại Zurich để trở về phục vụ đất nước, tham gia cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Ngày 19/12/1949, ông bắt đầu công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ. Đến năm 1951, Chính phủ điều động ông ra Việt Bắc và giao nhiệm vụ xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, đồng thời cử ông làm hiệu trưởng cả hai trường. Ông trực tiếp giảng dạy môn Cơ học lý thuyết trong điều kiện giáo dục thời chiến còn hết sức thiếu thốn.
Đây là một trong những đóng góp quan trọng nhất của Lê Văn Thiêm: ông không chỉ đem kiến thức khoa học hiện đại từ châu Âu trở về mà còn trực tiếp tham gia đào tạo đội ngũ trí thức khoa học đầu tiên cho nước Việt Nam mới.
Nhà khoa học với những công trình có giá trị quốc tế
Trong nhiều thập niên nghiên cứu, Lê Văn Thiêm để lại hơn 20 công trình khoa học có giá trị, trải rộng từ toán học lý thuyết đến toán học ứng dụng. Một số công trình của ông tiếp tục được giới nghiên cứu quốc tế nhắc đến nhiều năm sau đó.
Một đóng góp nổi bật của ông là việc giải quyết một vấn đề khó thuộc bài toán ngược của lý thuyết Nevanlinna. Công trình không chỉ chứng minh sự tồn tại nghiệm mà còn đưa ra một phương pháp mới để nghiên cứu vấn đề. Những kết quả ấy góp phần đưa tên tuổi một nhà toán học Việt Nam đến với cộng đồng toán học quốc tế.
Trong nước, ông cũng đóng góp vào cả ba phương diện: nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và triển khai ứng dụng. Toán học đối với Lê Văn Thiêm không chỉ là lĩnh vực nghiên cứu thuần túy mà còn phải phục vụ sự phát triển của đất nước.
Dành cả cuộc đời xây dựng nền Toán học nước nhà
Trong suốt những năm tháng sau khi trở về Việt Nam, Lê Văn Thiêm tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực giáo dục và khoa học. Ông là một trong những người có vai trò quan trọng trong việc hình thành đội ngũ toán học Việt Nam hiện đại.
Đối với nhiều thế hệ học trò và các nhà toán học Việt Nam, ông không chỉ là một nhà nghiên cứu mà còn là người thầy đặt nền móng cho một ngành khoa học còn non trẻ.
Điều đáng quý ở Lê Văn Thiêm là ông đã đứng trước một lựa chọn mà không phải ai cũng có thể thực hiện. Ở châu Âu, ông đang có điều kiện thuận lợi để tiếp tục phát triển sự nghiệp khoa học. Nhưng ông quyết định trở về, chấp nhận những khó khăn của đất nước trong chiến tranh để góp phần xây dựng nền giáo dục và khoa học Việt Nam.
Người đặt những viên gạch đầu tiên
Lê Văn Thiêm qua đời năm 1991, nhưng những đóng góp của ông vẫn tiếp tục được nhắc đến trong lịch sử khoa học Việt Nam.
Năm 1996, Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt đầu tiên với cụm công trình về nghiên cứu cơ bản của toán học lý thuyết và những bài toán ứng dụng giai đoạn 1960–1970.
Từ một cậu bé mồ côi ở Trung Lễ, Lê Văn Thiêm đã vươn lên trở thành tiến sĩ toán học đầu tiên của Việt Nam, giáo sư toán học đầu tiên của người Việt tại một trường đại học châu Âu và sau đó trở về góp sức xây dựng nền khoa học nước nhà.
Nếu những công trình toán học giúp tên tuổi Lê Văn Thiêm được biết đến trong giới khoa học quốc tế, thì quyết định trở về Tổ quốc mới là điều làm nên một phần đặc biệt trong di sản của ông. Ông đã đem những tri thức tiếp nhận từ những trung tâm khoa học hàng đầu thế giới trở về gieo những hạt giống đầu tiên cho nền Toán học Việt Nam hiện đại.
Vì thế, khi nhìn lại lịch sử khoa học Việt Nam thế kỷ XX, Lê Văn Thiêm không chỉ được nhớ đến như một nhà toán học tài năng, mà còn như một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho nền Toán học Việt Nam.
