Lê Văn Thiêm – Vị giáo sư rời giảng đường châu Âu, đi bộ sáu tháng về Việt Bắc

Cuối năm 1949, giữa lúc có thể tiếp tục nghiên cứu và giảng dạy tại những trường đại học danh tiếng của châu Âu, nhà toán học Lê Văn Thiêm lại mua một tấm vé máy bay theo hướng trở về phương Đông.

Điểm cuối của hành trình ấy không phải một viện nghiên cứu tiện nghi.

Ông muốn trở về Việt Nam, nơi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra quyết liệt và những lớp học phải dựng giữa núi rừng.

Lê Văn Thiêm sinh ngày 29 tháng 3 năm 1918 tại làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Cha mẹ mất sớm, tuổi thơ ông gắn với nhiều thiếu thốn. Tuy vậy, cậu học trò xứ Nghệ sớm bộc lộ năng khiếu đặc biệt về toán học.

Trong bốn năm, từ 1933 đến 1937, Lê Văn Thiêm hoàn thành chương trình học vốn thường kéo dài chín năm. Năm 1939, nhờ thành tích xuất sắc, ông nhận được học bổng sang Pháp học tại Trường Đại học Sư phạm Paris, một trong những cơ sở đào tạo danh tiếng nhất của nước Pháp.

Con đường học thuật của Lê Văn Thiêm tiếp tục đi qua Đức, Pháp và Thụy Sĩ. Ông bảo vệ các công trình toán học ở trình độ tiến sĩ, nghiên cứu về lý thuyết hàm và trở thành người Việt Nam đầu tiên có công trình toán học đăng trên một tạp chí quốc tế. Năm 1949, ông sang Thụy Sĩ và giảng dạy tại Trường Đại học Bách khoa Zurich.

Khi ấy Lê Văn Thiêm mới ngoài ba mươi tuổi. Ông đang đứng trước một tương lai khoa học rực rỡ mà không phải nhà nghiên cứu nào cũng có được.

Nhưng bên kia đại dương, đất nước ông đang có chiến tranh.

Năm 1946, khi phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sang Pháp đàm phán, Lê Văn Thiêm đã tham gia giúp đỡ phái đoàn và cùng các trí thức Việt kiều đi đón Chủ tịch Hồ Chí Minh. Qua những cuộc gặp gỡ ấy, ông hiểu rằng một nước Việt Nam độc lập không chỉ cần người cầm súng. Đất nước còn cần những người xây trường, đào tạo giáo viên và đặt nền móng cho khoa học.

Lời kêu gọi trí thức trở về phục vụ Tổ quốc khiến ông phải lựa chọn.

Một phía là phòng nghiên cứu, thư viện và vị trí giảng dạy tại châu Âu. Phía còn lại là một đất nước nghèo, đang bị chiến tranh chia cắt, nơi chưa có những điều kiện tối thiểu cho nghiên cứu toán học.

Lê Văn Thiêm chọn trở về.

Cuối năm 1949, bằng số tiền dành dụm được, ông mua vé máy bay từ Paris tới Bangkok. Từ Thái Lan, ông tiếp tục đi đường bộ qua Campuchia rồi vào vùng rừng U Minh ở Nam Bộ. Ngày 19 tháng 12 năm 1949, ông bắt đầu tham gia công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ.

Cuộc trở về vẫn chưa kết thúc.

Từ miền Tây Nam Bộ, Lê Văn Thiêm được yêu cầu ra chiến khu Việt Bắc nhận nhiệm vụ mới. Không có chuyến bay hay đoàn tàu nào đưa một nhà khoa học vượt qua đất nước đang chìm trong chiến tranh. Ông khoác ba lô, đi bộ theo những con đường bí mật xuyên rừng.

Hành trình ấy kéo dài khoảng sáu tháng.

Trên đường đi, ông phải vượt qua vùng địch kiểm soát, những khu rừng đầy bệnh tật và nhiều chặng đường thiếu thốn lương thực. Người từng giảng bài trong một trường đại học châu Âu nay bước đi bằng đôi chân của một cán bộ kháng chiến.

Trong ba lô của ông không có phòng thí nghiệm, cũng chẳng có một thư viện toán học. Nhưng ông mang về điều đất nước đang rất thiếu: kiến thức của một nhà khoa học được đào tạo đến trình độ cao nhất và quyết tâm truyền lại kiến thức ấy cho người Việt Nam.

Khi Lê Văn Thiêm tới Việt Bắc, các lớp đại học của nước Việt Nam mới phải hoạt động giữa điều kiện vô cùng khó khăn. Trường học là những căn nhà đơn sơ trong vùng tự do. Thầy và trò vừa học tập, vừa đề phòng máy bay và các cuộc càn quét. Sách giáo khoa, giấy viết và dụng cụ thí nghiệm đều thiếu.

Đầu năm 1950, Lê Văn Thiêm được giao thành lập và làm Hiệu trưởng Trường Khoa học Cơ bản, đồng thời đảm nhiệm vai trò Hiệu trưởng Trường Sư phạm Cao cấp. Ông trực tiếp giảng dạy môn Cơ học lý thuyết và đào tạo những cán bộ khoa học đầu tiên cho đất nước.

Những bài giảng toán học bắt đầu vang lên giữa núi rừng Việt Bắc.

Ở đó không có giảng đường lớn hay thiết bị hiện đại. Nhưng thầy và trò cùng tin rằng cuộc kháng chiến rồi sẽ thắng lợi, và khi hòa bình đến, đất nước phải có ngay một đội ngũ trí thức đủ sức xây dựng nền giáo dục mới.

Sự trở về của Lê Văn Thiêm còn có sức lôi cuốn đặc biệt đối với nhiều thanh niên yêu toán. Khi nghe tin một giáo sư từng giảng dạy ở châu Âu đã về Việt Bắc, những người trẻ như Hoàng Tụy và Nguyễn Cảnh Toàn tìm đường đến chiến khu để được học tập, nghiên cứu và giảng dạy. Sau này, họ đều trở thành những nhà toán học, nhà giáo lớn của Việt Nam.

Như vậy, Lê Văn Thiêm không chỉ đem về những kiến thức của riêng mình. Ông còn khơi dậy niềm tin rằng người Việt Nam hoàn toàn có thể nghiên cứu toán học ở trình độ quốc tế.

Sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông tiếp tục tham gia xây dựng nền đại học và khoa học Việt Nam. Ông giữ cương vị Phó Giám đốc Đại học Tổng hợp Hà Nội, phụ trách chuyên môn và làm Chủ nhiệm Khoa Tự nhiên. Ông cũng góp phần xây dựng Khoa Toán, Viện Toán học và Hội Toán học Việt Nam.

Năm 1947, công trình của Lê Văn Thiêm được đăng trên tạp chí Commentarii Mathematici Helvetici. Đây được ghi nhận là công trình toán học đầu tiên của một người Việt Nam công bố trên tạp chí quốc tế. Về sau, ông sáng lập và làm tổng biên tập đầu tiên của các tạp chí toán học chuyên ngành, tạo thêm con đường để kết quả nghiên cứu của Việt Nam đến với cộng đồng khoa học thế giới.

Giáo sư Lê Văn Thiêm qua đời ngày 3 tháng 7 năm 1991. Tên ông được đặt cho một giải thưởng toán học quốc gia dành cho học sinh và giáo viên, tiếp tục khuyến khích nhiều thế hệ theo đuổi môn học mà ông đã dành cả cuộc đời gây dựng.

Nhưng có lẽ bài toán đáng nhớ nhất ông từng giải không nằm trên bảng.

Đó là bài toán của sự lựa chọn.

Một nhà khoa học trẻ có thể ở lại châu Âu để tiếp tục sự nghiệp cá nhân, hoặc trở về một đất nước đang có chiến tranh và gần như phải bắt đầu mọi thứ từ con số không. Lê Văn Thiêm đã chọn con đường gian khó hơn, rồi đi bộ suốt sáu tháng để đến nơi Tổ quốc cần mình.

Nhờ những bước chân ấy, giữa rừng Việt Bắc đã hình thành một giảng đường. Từ giảng đường đơn sơ đó, nhiều thế hệ nhà khoa học Việt Nam bắt đầu trưởng thành.