Lê Xuân Chinh – Người lính trong nụ cười bất tử bên Thành cổ Quảng Trị

Có một bức ảnh đã đi qua hơn nửa thế kỷ nhưng nụ cười trong đó dường như chưa bao giờ cũ. Giữa Thành cổ Quảng Trị mùa hè năm 1972, khi bom đạn phủ xuống từng tấc đất, một nhóm người lính trẻ vẫn nở nụ cười trong khoảnh khắc ngắn ngủi giữa hai trận đánh. Bức ảnh được nhà báo, phóng viên chiến trường Đoàn Công Tính chụp sáng ngày 15 tháng 8 năm 1972 và được Báo Nhân Dân đăng ngày 2 tháng 9 năm 1972 với tên gọi “Nụ cười chiến thắng bên Thành cổ Quảng Trị”. Một trong những người lính trong bức ảnh ấy là Lê Xuân Chinh.

Năm 1972, Lê Xuân Chinh mới 19 tuổi. Ông quê ở làng Phương La, xã Thái Phương, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình và mồ côi cha từ nhỏ. Là con độc nhất trong gia đình, ông không thuộc diện bắt buộc phải vào chiến trường, nhưng trước khí thế lên đường của những người trẻ cùng quê, ông vẫn viết đơn tình nguyện nhập ngũ. Ngày tiễn con đi, người mẹ đau đáu phía sau, còn người con trai trẻ cố giấu cảm xúc bằng một nụ cười. Ông từng nói với mẹ một câu mà sau này trở thành ký ức không thể quên: “Con đi sống xanh cỏ, chết đỏ ngực”.

Sau khi nhập ngũ, Lê Xuân Chinh được biên chế vào Đại đội 18 Thông tin liên lạc, Trung đoàn 48, Sư đoàn 320B. Tháng 6 năm 1972, ông cùng đơn vị được đưa vào chiến đấu tại Thành cổ Quảng Trị. Nhiệm vụ của ông là dẫn đường cho lực lượng chủ lực, đồng thời chuyển công văn và mệnh lệnh từ chỉ huy trung đoàn tới các đơn vị chiến đấu trong Thành cổ. Đó là công việc tưởng như thầm lặng nhưng vô cùng nguy hiểm, bởi mỗi lần vượt sông Thạch Hãn hay băng qua trận địa là một lần người lính phải đối mặt với bom pháo và cái chết.

Cuộc chiến bảo vệ Thành cổ Quảng Trị diễn ra từ ngày 28 tháng 6 đến ngày 16 tháng 9 năm 1972. Trong 81 ngày đêm, nơi đây trở thành một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Với những người lính trực tiếp chiến đấu, từng ngày trôi qua đều là một cuộc thử thách sinh tử. Lê Xuân Chinh và đồng đội phải liên tục thực hiện nhiệm vụ giữa bom đạn, nhiều khi không biết chuyến đi tiếp theo có phải là chuyến đi cuối cùng hay không.

Thế nhưng chính giữa những ngày tháng khốc liệt ấy lại xuất hiện một khoảnh khắc rất khác. Sáng ngày 15 tháng 8 năm 1972, trong một khoảng thời gian ngắn giữa hai trận đánh, Lê Xuân Chinh cùng những người lính khác được nhà báo Đoàn Công Tính ghi lại trong một khoảnh khắc đời thường. Những người lính trẻ ngồi bên nhau, trên khuôn mặt vẫn còn nguyên vẻ hồn nhiên và nụ cười. Không ai có thể biết rằng khoảnh khắc bình dị ấy sau này sẽ trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất về cuộc chiến đấu ở Thành cổ Quảng Trị.

Bức ảnh được đặt tên “Nụ cười chiến thắng bên Thành cổ Quảng Trị”. Nụ cười trong ảnh không phải là nụ cười của những người vừa rời khỏi chiến trường, mà là nụ cười của những người đang ở ngay giữa chiến trường. Bởi vậy, giá trị của bức ảnh không chỉ nằm ở tính nghệ thuật. Nó trở thành một chứng tích về tinh thần lạc quan, lòng dũng cảm và sức sống của những người lính trẻ trong một hoàn cảnh mà ranh giới giữa sự sống và cái chết vô cùng mong manh.

Nhưng chỉ 20 ngày sau khoảnh khắc được ghi lại trong bức ảnh, cuộc đời người lính trẻ đã rẽ sang một hướng khác. Trên đường mang công văn từ Ban chỉ huy Trung đoàn xuống Ái Tử, Lê Xuân Chinh bị mảnh pháo găm vào sườn trái và ngất đi. Khi tỉnh lại, ông đã được đồng đội đưa về Bệnh viện dã chiến 112 ở Lộc Thủy, Quảng Bình để điều trị. Sau đó ông được chuyển ra miền Bắc chữa trị.

Chiến tranh với Lê Xuân Chinh tưởng như đã khép lại sau vết thương ấy. Nhưng một điều trớ trêu xảy ra: sau khi trở về, ông không còn giữ được đầy đủ giấy tờ, trong đó có giấy chứng thương. Ông trở về quê Thái Bình, làm ruộng trong tình trạng sức khỏe giảm sút, rồi sau đó theo người làng lên vùng kinh tế mới ở Điện Biên. Nhiều năm trôi qua, cuộc sống của gia đình ông gặp rất nhiều khó khăn. Ông không được hưởng chế độ thương binh vì không có giấy tờ chứng minh quá trình chiến đấu và bị thương.

Điều đặc biệt là trong khi người lính Lê Xuân Chinh sống một cuộc đời bình dị và khó khăn ở Điện Biên, bức ảnh có ông trong đó vẫn tiếp tục được lưu giữ và lan truyền. Nhiều người biết đến “Nụ cười chiến thắng bên Thành cổ Quảng Trị”, nhưng không biết người lính trong ảnh là ai. Thậm chí có thời gian, một số đồng đội và đơn vị còn nghĩ rằng Lê Xuân Chinh đã hy sinh trong chiến tranh.

Rồi hơn 30 năm sau ngày bức ảnh được chụp, chính bức ảnh ấy lại trở thành chiếc cầu nối đưa người lính năm xưa trở về với lịch sử.

Nhờ những nỗ lực tìm kiếm của phóng viên chiến trường Đoàn Công Tính và những người từng biết Lê Xuân Chinh, thông tin về ông được lần tìm. Sau nhiều lần xác minh, người ta biết rằng nhân vật trong bức ảnh vẫn còn sống và đang ở Điện Biên. Cuộc gặp giữa người chụp và người được chụp sau hơn ba thập kỷ là một cuộc hội ngộ đặc biệt, có nước mắt, có nụ cười và có cả những ký ức tưởng như đã bị thời gian vùi lấp.

Nhờ sự giúp đỡ của nhà báo Đoàn Công Tính cùng các đồng đội, Lê Xuân Chinh được xác minh lại quá trình nhập ngũ, chiến đấu và bị thương. Ông được làm lại giấy tờ, được hưởng chế độ thương binh và sau đó được hỗ trợ xây dựng nhà tình nghĩa. Một bức ảnh từng ghi lại nụ cười của người lính giữa Thành cổ năm 1972, hơn 30 năm sau lại góp phần thay đổi cuộc sống của chính người lính ấy.

Câu chuyện ấy khiến “Nụ cười chiến thắng” mang một ý nghĩa khác. Nó không còn chỉ là hình ảnh đẹp về tinh thần người lính trong chiến tranh. Đằng sau nụ cười ấy là một cuộc đời thật: một chàng trai 19 tuổi bước vào Thành cổ Quảng Trị, một người lính bị thương, một cựu chiến binh trở về trong cảnh thiếu thốn và một con người phải mất hơn 30 năm mới được xã hội nhận diện đầy đủ những đóng góp của mình.

Ngày nay, Lê Xuân Chinh vẫn trở về Quảng Trị vào những dịp tri ân. Ông cùng đồng đội làm lễ tưởng niệm những người đã nằm lại Thành cổ. Với ông, đó không chỉ là một chuyến trở về nơi chiến trường cũ. Đó là cuộc gặp gỡ giữa những người còn sống với những đồng đội đã mãi mãi ở lại tuổi 19, 20 của mình. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận rằng cứ đến dịp 27 tháng 7, ông lại cùng đồng đội trở về Quảng Trị để “cúng cơm” cho những người đã hy sinh.

Có lẽ vì thế mà nụ cười trong bức ảnh năm 1972 vẫn còn sức lay động đến hôm nay. Đó là nụ cười của một thế hệ đã đứng giữa chiến tranh nhưng không để chiến tranh lấy đi niềm tin. Họ vẫn cười, vẫn động viên nhau, vẫn giữ lấy sự sống và hy vọng ngay trong những ngày khốc liệt nhất.

Lê Xuân Chinh năm 1972 chỉ mới 19 tuổi. Hơn nửa thế kỷ sau, người thanh niên trong bức ảnh năm nào đã trở thành một cựu chiến binh với mái tóc bạc, nhưng nụ cười vẫn còn đó. Một nụ cười đã được máy ảnh giữ lại, được lịch sử giữ lại và được các thế hệ sau tiếp tục nhìn thấy.

Điều đáng quý nhất của câu chuyện này có lẽ không phải là bức ảnh nổi tiếng. Đó là việc phía sau một hình ảnh lịch sử có một con người thật, một cuộc đời thật và những năm tháng thật. Bức ảnh giúp chúng ta nhìn thấy người lính; còn câu chuyện cuộc đời giúp chúng ta hiểu người lính ấy đã phải đi qua những gì.

Từ một chàng trai mồ côi cha, tình nguyện nhập ngũ năm 1972, đến người lính thông tin băng qua sông Thạch Hãn giữa bom đạn, rồi người thương binh trở về trong cảnh khó khăn và cuối cùng được tìm lại sau hơn 30 năm, cuộc đời Lê Xuân Chinh là một phần ký ức sống động của mùa hè đỏ lửa năm 1972.

Và khi hôm nay nhìn lại “Nụ cười chiến thắng bên Thành cổ Quảng Trị”, chúng ta không chỉ nhìn thấy một nụ cười.

Chúng ta nhìn thấy tuổi 19 của một người lính.

Nhìn thấy một thế hệ đã đi qua chiến tranh.

Nhìn thấy những người đồng đội không trở về.

Và nhìn thấy giá trị của hòa bình mà những người lính năm ấy đã đánh đổi bằng chính tuổi trẻ của mình.

Có những bức ảnh ghi lại một khoảnh khắc.

Nhưng cũng có những bức ảnh giữ lại cả một thời đại.

“Nụ cười chiến thắng bên Thành cổ Quảng Trị” là một bức ảnh như thế. Và Lê Xuân Chinh – người lính trong bức ảnh – chính là một nhân chứng sống để câu chuyện ấy tiếp tục được kể lại cho những thế hệ chưa từng biết chiến tranh.