Lịch sử của Nhà thờ Thác Đá Hạ (tọa lạc tại phường Hoài Đức, thị xã Hoài Nhơn, Bình Định) nay thuộc phường Bồng gắn liền với những thăng trầm của vùng đất xứ đạo và những biến cố đau thương trong các cuộc chiến tranh tại Việt Nam.
Lịch sử của Nhà thờ Thác Đá Hạ (tọa lạc tại phường Hoài Đức, thị xã Hoài Nhơn, Bình Định) gắn liền với những thăng trầm của vùng đất xứ đạo và những biến cố đau thương trong các cuộc chiến tranh tại Việt Nam.
Dưới đây là các mốc lịch sử quan trọng của nhà thờ này:
1. Thời kỳ sơ khai và biến cố năm 1885
Giai đoạn trước năm 1885: Địa sở Thác Đá (nay tách thành Thác Đá Thượng và Thác Đá Hạ) là một trong những trung tâm Công giáo lớn tại Bình Định với hơn 1.800 giáo dân. Tại Thác Đá Hạ khi đó có nhà thờ trung tâm, tu viện Mến Thánh Giá và một cô nhi viện.
Thảm sát thời Văn Thân (1885 - 1886): Đêm mùng 3 rạng sáng mùng 4 tháng 8 năm 1885, trong phong trào Văn Thân, nhà thờ Thác Đá Hạ đã bị đốt phá. Vụ việc khiến linh mục François-Xavier Barrat Chung, các nữ tu, trẻ em cô nhi và hàng trăm giáo dân bị sát hại hoặc thiêu sống. Đây là một trong những chương đau thương nhất trong lịch sử giáo phận Qui Nhơn
2. Các giai đoạn tái thiết và tàn phá do chiến tranh
Tái thiết bằng đá ong (1889): Sau biến cố, một ngôi nhà thờ mới được xây dựng chủ yếu bằng đá ong (vật liệu địa phương) và khánh thành vào năm 1889. Đây được coi là một trong những công trình bằng đá ong đầu tiên của giáo phận Đông Đàng Trong.
Sụp đổ và xây lại (1932 - 1955): Năm 1932, một trận bão lớn làm hư hại hoàn toàn nhà thờ cũ. Năm 1940, nhà thờ được dựng lại bằng gỗ nhưng lại bị hỏa hoạn vào năm 1955.
Nhà thờ bê tông (1955 - 1975): Năm 1955, Đức cha Marcello Piquet Lợi cho xây dựng lại nhà thờ kiên cố hơn bằng cột kèo bê tông và mặt tiền xây gạch. Tuy nhiên, công trình này tiếp tục bị tàn phá nặng nề trong cuộc chiến tranh trước năm 1975.
3. Vụ thảm sát thời kháng chiến chống Mỹ
Năm 1972: Nhà thờ Thác Đá Hạ là nơi diễn ra vụ thảm sát sát hại nhiều chiến sĩ và đồng bào yêu nước trong kháng chiến chống Mỹ. Để ghi nhớ sự kiện này, chính quyền địa phương đã lập Bia căm thù trên nền chứng tích cũ.
4. Giai đoạn hiện nay
Khôi phục tôn giáo: Từ năm 2011, ngôi nhà thờ đổ nát bắt đầu được khởi công xây dựng lại. Ngày 16/10/2013, nhà thờ mới được cung hiến với tước hiệu "Các Thánh Tử Đạo Việt Nam". Ngày 11/08/2017, giáo xứ Thác Đá Hạ chính thức được tái lập.
Di tích lịch sử: Năm 2020, chính quyền thị xã Hoài Nhơn đã đầu tư hơn 6,4 tỷ đồng để nâng cấp khu vực này thành Nhà bia căm thù (diện tích hơn 3.200m²), biến nơi đây thành một địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống cách mạng.
Hiện nay, địa điểm này song hành hai giá trị: một giáo xứ tâm linh của cộng đồng Công giáo và một di tích lịch sử ghi dấu tinh thần bất khuất của người dân địa phương.
