Lịch sử hình thành phường Hòa Xuân và giá trị lịch sử – văn hóa của Đình làng Lỗ Giáng.

Lịch sử địa phương là một bộ phận quan trọng trong dòng chảy lịch sử dân tộc, phản ánh quá trình hình thành, phát triển và bản sắc riêng của từng vùng đất. Phường Hòa Xuân, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng là một địa bàn tiêu biểu, nơi hội tụ chiều sâu lịch sử, truyền thống văn hóa và tinh thần yêu nước của các thế hệ cư dân. Quá trình hình thành và phát triển của phường Hòa Xuân gắn liền với những biến động về địa giới hành chính, sự nghiệp đấu tranh cách mạng của nhân dân địa phương, đồng thời được kết tinh rõ nét qua di tích lịch sử – văn hóa Đình làng Lỗ Giáng.

Trước hết, xét về lịch sử hình thành, Hòa Xuân là vùng đất có quá trình cư trú và phát triển lâu đời, ban đầu thuộc huyện Hòa Vang – một trong những địa bàn sớm được khai phá của thành phố Đà Nẵng. Trong suốt nhiều thế kỷ, cư dân nơi đây chủ yếu sinh sống bằng nông nghiệp, gắn bó mật thiết với đất đai, sông nước và hình thành nên các làng quê giàu truyền thống văn hóa. Những giá trị ấy được thể hiện rõ qua phong tục tập quán, hương ước làng xã và các thiết chế văn hóa truyền thống như đình làng, nhà thờ tiền hiền.

Bước ngoặt quan trọng trong tiến trình phát triển của Hòa Xuân diễn ra vào năm 2005. Thực hiện chủ trương điều chỉnh địa giới hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị, xã Hòa Xuân được tách ra khỏi huyện Hòa Vang để thành lập phường Hòa Xuân, trực thuộc quận Cẩm Lệ – quận mới được thành lập của thành phố Đà Nẵng. Sự kiện này đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ của Hòa Xuân từ một địa bàn nông thôn sang đô thị. Kể từ đó, cơ sở hạ tầng, giao thông, trường học, y tế và các công trình dân sinh không ngừng được đầu tư, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Tuy nhiên, trong quá trình đô thị hóa, Hòa Xuân vẫn giữ gìn được những giá trị văn hóa truyền thống, tạo nên sự hài hòa giữa phát triển hiện đại và bảo tồn di sản.

Đến ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, toàn bộ diện tích và dân số của phường Hòa Xuân (thuộc quận Cẩm Lệ) cùng hai xã Hòa Châu và Hòa Phước (thuộc huyện Hòa Vang) được sáp nhập để thành lập một phường mới cùng tên là phường Hòa Xuân, trực thuộc quận Cẩm Lệ. Việc sáp nhập này đã mở rộng không gian đô thị, nâng cao vị thế của Hòa Xuân, tạo tiền đề cho sự phát triển đồng bộ về kinh tế, văn hóa và xã hội, đồng thời khẳng định vai trò của phường Hòa Xuân trong tiến trình phát triển chung của thành phố Đà Nẵng.

Song hành với lịch sử hình thành phường Hòa Xuân là sự tồn tại và phát triển của Đình làng Lỗ Giáng – một di tích có giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa. Đình làng Lỗ Giáng tọa lạc trên địa bàn phường Hòa Xuân, là công trình được giới sử học đánh giá cao về kiến trúc, được xem là một trong những ngôi đình có kiến trúc độc đáo, hiếm có ở khu vực miền Trung. Trải qua nhiều biến động lịch sử và chiến tranh, đình từng bị hư hại nặng nề và xuống cấp nghiêm trọng.

Trước thực trạng đó, ngày 28/10/2017, Ủy ban Nhân dân thành phố Đà Nẵng đã ban hành quyết định phục dựng Đình làng Lỗ Giáng, giao Sở Văn hóa – Thể thao làm chủ đầu tư. Công trình được khởi công vào ngày 9/5/2018 và hoàn thành, khánh thành vào ngày 18/11/2018. Việc phục dựng đình làng không chỉ đáp ứng nguyện vọng chính đáng của nhân dân mà còn thể hiện sự quan tâm sâu sắc của chính quyền trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa địa phương.

Về giá trị kiến trúc, Đình làng Lỗ Giáng và Nhà thờ Tiền hiền đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật vào năm 2001 và Di tích cấp thành phố vào năm 2007. Ngôi đình đã trải qua sáu lần trùng tu, tiêu biểu là lần xây dựng năm 1926 theo lối kiến trúc tam gian nhị hạ, gồm 36 cột gỗ, mái lợp ngói âm dương truyền thống. Khuôn viên đình được bố trí đầy đủ các hạng mục như cổng Tam quan, bình phong, sân ngoài, sân trong, tiền đường, chánh điện và hậu tẩm. Các chi tiết kiến trúc được chạm khắc tinh xảo, có sự tham gia của nhiều nghệ nhân đến từ các vùng khác nhau. Quy hoạch tổng thể khu đình có diện tích 22.476m², bao gồm đình chính, nhà thờ Tiền hiền, nhà trù, nhà sinh hoạt cộng đồng và sân thể thao. Đợt phục dựng năm 2018 với tổng kinh phí 4,493 tỷ đồng tập trung vào việc phục dựng đình chính, mái ngói, kết cấu gỗ, bệ thờ, bình phong và hệ thống chiếu sáng.

Về lịch sử hình thành, làng Lỗ Giáng được xác định hình thành từ năm 1476, dưới thời vua Lê Thánh Tông, và được ghi chép trong tác phẩm “Ô Châu Cận Lục” năm 1555. Các tộc họ Dương, Hồ, Nguyễn, Phạm, Lê từ Thanh Hóa và Nghệ An đã vào đây khai phá đất đai, lập làng, xây dựng hương ước, trường học, đình chùa, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài của cộng đồng. Năm 1925, làng Lỗ Giáng được triều đình Huế ban tặng biển vàng “Mỹ tục khả gia”, ghi nhận những phong tục, nếp sống tốt đẹp của làng.

Đặc biệt, trong lịch sử hiện đại, Đình làng Lỗ Giáng được xem là một “địa chỉ đỏ” của phong trào cách mạng tại địa phương. Năm 1936, ông Hồ Thiêm đã mang truyền đơn của “Công hội đỏ” về rải tại đình và treo cờ Đảng, góp phần tuyên truyền, giác ngộ cách mạng cho nhân dân. Năm 1946, đình là nơi tổ chức Tuần lễ quyên góp vàng cho kháng chiến và là địa điểm bầu cử Quốc hội khóa I. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, đình là nơi hội họp của du kích, là nơi bộ đội trú chân, góp phần quan trọng vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Dù bị chiến tranh tàn phá, đình vẫn giữ vững vai trò là trung tâm sinh hoạt cộng đồng và là nơi giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ.

Ngày nay, Đình làng Lỗ Giáng sau khi được phục dựng đã trở thành niềm tự hào của nhân dân phường Hòa Xuân, là không gian văn hóa tâm linh, nơi tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân, đồng thời là địa điểm giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa và lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.

Qua việc tìm hiểu lịch sử hình thành phường Hòa Xuân và giá trị lịch sử – văn hóa của Đình làng Lỗ Giáng, có thể khẳng định rằng sự phát triển của Hòa Xuân ngày nay là kết quả của sự kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống quý báu của cha ông, kết hợp hài hòa với quá trình đô thị hóa hiện đại. Đây chính là nền tảng vững chắc để phường Hòa Xuân tiếp tục phát triển bền vững trong tương lai, xứng đáng là một vùng đất giàu truyền thống lịch sử – văn hóa của thành phố Đà Nẵng.