Lịch sử về anh hùng dân tộc Lý Nam Đế
Lý Nam Đế (Lý Bí, 503–548) là người khai sinh ra nước Vạn Xuân và là vị hoàng đế đầu tiên của nhà Tiền Lý trong lịch sử Việt Nam. • Khởi nghĩa (541–542): Ông lãnh đạo nhân dân đánh đuổi chính quyền đô hộ nhà Lương (Trung Quốc), giải phóng hoàn toàn vùng đất Giao Châu. • Lập nước (544): Lý Bí lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Thiên Đức, đặt tên nước là Vạn Xuân nhằm mong muốn quốc gia độc lập trường tồn muôn đời. • Kháng chiến & Qua đời (545–548): Khi nhà Lương phản công, ông lãnh đạo quân dân chống trả quyết liệt trước khi trao lại binh quyền cho Triệu Quang Phục và qua đời tại động Khuất Lão (Phú Thọ).
Tên gọi
Trong sử cũ viết bằng Hán văn như Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục thì tên thật của Lý Nam Đế được ghi lại là 李賁.Trong khi chữ 李 chỉ có âm Hán Việt là "Lý" thì chữ 賁 lại có thể đọc là "Bí" hoặc "Bôn", mà sử cũ viết bằng Hán văn thì lại không chỉ rõ chữ 賁 phải đọc như thế nào nên có người đọc "李賁" là "Lý Bôn", lại có người đọc là "Lý Bí". Xét về nghĩa thì tên Lý Bôn có tính hợp lý hơn vì chữ 賁 âm bôn có nghĩa là dũng cảm, nhanh nhẹn.
Quê hương
Địa danh: Thôn Cổ Pháp, xã Tiên Phong, huyện Phổ Yên (nay là phường Tiên Phong, thành phố Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên).
Chi tiết: Theo các kết luận khoa học lịch sử hiện đại, đây là quê gốc và là nơi ngài gắn bó thời niên thiếu (từ nhỏ đến 13 tuổi) trước khi theo học đạo tại chùa Hương Ấp.
Di tích lưu niệm: Tại quê hương ông có Cụm di tích lịch sử quốc gia gồm Chùa Hương Ấp và Đền Mục (nơi thờ vua), cùng nhiều địa danh mang dấu ấn lịch sử khác.
Tuổi thơ
Lý Bí sinh ngày 12 tháng 9 năm Quý Mùi (17 tháng 10 năm 503). Lý Bí có tài, được Thứ sử Giao Châu là Vũ Lâm hầu Tiêu Tư (蕭諮)nhà Lương mời ra làm chức Giám quân ở Đức châu (huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh ngày nay). Nhưng do bất bình với các quan lại đô hộ tàn ác, Lý Bí bỏ quan, về quê, chiêu binh mãi mã chống lại chính quyền đô hộ.
Đánh đuổi quân Lương và Lâm Ấp
1. Cuộc lật đổ ách đô hộ của Tiêu Tư (Cuối năm 541 – Đầu năm 542)
Chuẩn bị lực lượng: Lý Bí vốn là hào trưởng tại Giao Châu, giữ chức Giám quân nhỏ tại Đức Châu (Đức Thọ, Hà Tĩnh ngày nay). Thấu hiểu nỗi khổ của nhân dân dưới sự tàn bạo của Thứ sử Tiêu Tư, ông từ quan, về quê nhà tại Thái Bình (khu vực Sơn Tây cũ hoặc mạn Thái Bình/Hà Nội) ngầm liên lạc với các hào kiệt.
Tụ nghĩa: Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng từ:
Triệu Túc và con trai là Triệu Quang Phục (vùng Thanh Hóa).
Tinh Thiều – một người học rộng tài cao nhưng bị nhà Lương phân biệt đối xử vì không thuộc tầng lớp quý tộc (sĩ tộc).
Lão tướng Phạm Tu – một thủ lĩnh quân sự uy tín, dũng mãnh tại vùng Thanh Trì (Hà Nội).
Chiến thuật áp đảo: Cuối năm 541, Lý Bí phát lệnh tấn công từ nhiều hướng đổ về trung tâm trị sở của nhà Lương là thành Long Biên. Sức mạnh dồn dập, vũ bão của nghĩa quân khiến hệ thống phòng thủ của quân Lương tê liệt hoàn toàn. Tiêu Tư kinh hoàng, không dám kháng cự, nhanh chóng vơ vét vàng bạc rồi bỏ thành, trốn chạy về Quảng Châu. Nghĩa quân giải phóng hoàn toàn vùng trung tâm Giao Châu chỉ trong vài tháng.
2. Đập tan đợt phản công thứ nhất tại Hợp Phố (Tháng 4/542)
Mưu đồ của nhà Lương: Nhận tin mất Giao Châu, vua Lương Vũ Đế tức giận, lập tức ra lệnh cho Thứ sử Giao Châu cũ (đang trốn ở Quảng Châu) cùng Thứ sử các châu xung quanh như Tôn Châu, Tân Châu, Vũ Châu tập hợp binh lực nhằm mở cuộc tiến công gọng kìm siết chặt nghĩa quân.
Chiến thuật "Tiên phát chế nhân": Thay vì cố thủ chờ giặc đến, Lý Bí chủ động chọn lối đánh đánh chặn từ xa. Ông điều động một lực lượng lớn bộ binh hành quân thần tốc ngược lên phía Bắc, tổ chức mai phục bủa vây tại quận Hợp Phố (vùng ven biển thuộc Quảng Đông – Quảng Tây, Trung Quốc ngày nay).
Kết cục: Quân Lương khi đó vừa hành quân tới, chưa kịp ổn định đội hình và lập trận địa thì bị quân ta đổ ra đánh vỗ mặt bất ngờ. Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt; quân Lương hoàn toàn vỡ trận, mười phần chết đến bảy, tám phần. Số sống sót dẫm đạp lên nhau chạy trốn, đợt phản công đầu tiên của nhà Lương hoàn toàn thất bại.
3. Đại thắng đợt phản công thứ hai tại biên giới (Tháng 1/543)
Quân địch phục thù: Đầu năm 543, nhà Lương tiếp tục cử các danh tướng lão luyện là Trần Hầu và Tôn Quýnh thống lãnh một đạo quân viễn chinh mới sang đàn áp.
Mai phục phá địch: Rút kinh nghiệm từ trận Hợp Phố, Lý Bí bố trí trận địa mai phục hiểm hóc tại vùng biên giới phía Bắc Giao Châu. Nghĩa quân tận dụng tối đa địa thế rừng núi trùng điệp để chia cắt đội hình, cô lập các cánh quân Lương.
Kết cục: Ngay khi bộ phận tiên phong của địch lọt vào trận địa, quân ta đồng loạt nổ súng, phóng tiễn và giáp chiến trực diện. Quân Lương bị tiêu diệt phần lớn tại trận. Tướng Trần Hầu và Tôn Quýnh thất thế, phải hoảng loạn rút cụm tàn quân tháo chạy về nước. (Sử sách Trung Quốc chép rằng sau thất bại nhục nhã này, hai tướng nhà Lương đổ lỗi cho nhau và đều bị triều đình nhà Lương khép tội chết).
Các nhân tố quyết định chiến thắng quân Lương
Chiến thuật chủ động tiến công: Đỉnh cao quân sự của Lý Bí là không chọn lối đánh phòng ngự thụ động tại các căn cứ hay thành trì có sẵn. Ông luôn chọn giải pháp hành quân chủ động đón đánh địch trực diện ngay tại cửa ngõ hoặc biên giới (Hợp Phố) để bẻ gãy ý chí chiến đấu của chúng ngay từ đầu.
Sự đồng lòng của lòng dân: Cuộc khởi nghĩa quy tụ được toàn bộ các tầng lớp xã hội thời bấy giờ, từ tầng lớp trí thức bị chèn ép (như Tinh Thiều), các hào trưởng địa phương có thực lực (như Triệu Túc) cho đến khối đại đoàn kết của nhân dân lao động.
Quá trình dựng nước và giữ nước Vạn Xuân (542 – 602).
1. Bối cảnh và giai đoạn dựng nước (542 – 544)
Nổi dậy lật đổ ách thống trị: Tháng 1 năm 542, Lý Bí lãnh đạo nhân dân nổi dậy chống lại ách đô hộ tàn bạo của nhà Lương, nhanh chóng làm chủ Long Biên và quét sạch bộ máy cai trị.
Đập tan phản công: Trong các năm 542–543, nghĩa quân đánh bại các đợt phản công của quân Lương ở Hợp Phố và đẩy lùi quân Lâm Ấp ở phía Nam.
Khai sinh nước Vạn Xuân: Tháng 1/544, Lý Bí lên ngôi Hoàng đế (Lý Nam Đế), lấy niên hiệu Thiên Đức, đặt quốc hiệu là Vạn Xuân với mong muốn đất nước trường tồn, thịnh vượng muôn đời. Ban đầu định đô ở vùng cửa sông Tô Lịch (Hà Nội).
2. Giai đoạn giữ nước và bảo vệ nền độc lập (544 – 602)
Kháng chiến chống nhà Lương (545 – 550):
Năm 545, nhà Lương đem quân sang xâm lược. Lý Nam Đế phải rút lui ra vùng đầm lầy ở Dạ Trị, sau đó trao quyền lãnh đạo cho tướng Triệu Việt Vương (Triệu Quang Phục) vào năm 548.
Triệu Quang Phục dùng chiến thuật chiến tranh du kích, tận dụng đầm lầy Dạ Chạch để đánh lâu dài, rồi phản công đánh đuổi quân Lương vào năm 550, khôi phục độc lập.
Qua đời
Năm548, ngày 20 (ngày Tân Hợi) tháng 3 (tức ngày 13 tháng 4 dương lịch), Lý Nam Đế ở động Khuất Lão lâu ngày bị nhiễm lam chướng, ốm qua đời. Ông ở ngôi được năm năm (543–548), thọ 46 tuổi. Theo sách Việt Nam văn minh sử cương của Lê Văn Siêu dẫn một số nguồn tài liệu cổ, Lý Nam Đế ở lâu ngày trong động, vì nhiễm lam chướng nên bị mù hai mắt. Vì vậy đời sau đến ngày giỗ thường phải xướng tên các đồ lễ để vua nghe thấy. Lại cũng theo tài liệu này, có thuyết cho rằng không phải Lý Nam Đế ốm chết mà vua bị người Lạo làm phản giết hại. Tướng Lý Phục Man cũng mất theo vua vì nạn này
