Lịch sử về kho tàng văn hóa dân gian của người Mông Lao Chải rất phong phú, các làn điệu dân ca, khèn, sáo, nhị, kèn lá

Ngày xửa ngày xưa, khi ngọn núi Lao Chải còn hoang vu, chỉ có tiếng thú dữ gầm vang và tiếng gió hú qua các khe đá tai mèo, người Mông đã tìm đến đây định cư. Giữa bốn bề mây mù dày đặc, cuộc sống vô cùng gian khổ. Đàn ông ban ngày vạch rừng xẻ đá làm ruộng bậc thang, đàn bà lầm lũi dệt lanh thêu váy. Đêm về, cái lạnh thấu xương bao trùm lấy những nếp nhà gỗ pơ-mu. Người già trong bản nhìn ra khoảng tối mênh mông, tiếng thở dài hòa vào màn sương lạnh. Họ bảo nhau: "Nếu chỉ có cái cuốc, cây dao, người Mông ta sẽ chết héo vì cô độc trên đỉnh trời này mất thôi".

Thế là, bên bếp lửa bập bùng, người Mông Lao Chải bắt đầu đánh thức đại ngàn bằng một kho tàng âm nhạc diệu kỳ, biến những thanh âm của thiên nhiên thành tiếng lòng của đá.

Đầu tiên là tiếng hát. Người Mông hát khi đôi chân còn bôn ba trên chặng đường lánh nạn, hát khi bàn tay vừa tra hạt ngô xuống mảnh nương đốt cháy. Họ sáng tạo ra Tiếng ca cuộc đời (Gầu Plềnh) để kể cho lũ trẻ nghe về dòng họ mình, về những con sông con suối mà tổ tiên đã vượt qua trong cuộc thiên di khốc liệt.

Khi mùa xuân về, lúa ngô đã đầy bồ dưới sàn nhà, những đôi trai gái đứng bên này sườn núi nhìn sang bên kia triền ruộng bậc thang. Khoảng cách sâu thẳm chẳng làm họ nản lòng. Chàng trai hái vội một chiếc lá rừng, đặt lên môi và cất lên tiếng Kèn lá. Thứ âm thanh mộc mạc, lảnh lót, khi cao vút như chim rừng gọi bầy, khi rập rờn như cánh bướm bay qua thung lũng. Tiếng kèn lá nói hộ lời tỏ tình, gọi cô gái mang chiếc váy xòe hoa bước ra bờ ruộng để cùng hát khúc giao duyên.

Thế nhưng, nếu muốn nghe thứ âm thanh làm rung chuyển cả đại ngàn Lao Chải, người ta phải đợi đến tiếng Khèn (Kềnh). Chiếc khèn làm bằng sáu ống trúc đâm xuyên qua bầu gỗ thông đá là báu vật thiêng liêng nhất của mỗi người đàn ông Mông. Từ lúc là một cậu bé mười tuổi, đôi tay đã biết ôm lấy bầu khèn.

Trong lễ hội Gầu Tào đón năm mới giữa những nấc thang vàng, tiếng khèn vang lên kiêu hãnh. Các chàng trai Mông ngậm hơi, ôm khèn và bắt đầu những vũ điệu ngoạn mục. Họ không chỉ thổi nhạc, họ dùng cả thân mình để nhảy múa. Họ quay lộn vòng trên mặt đất, nhảy bật qua những tảng đá lớn, có lúc khom lưng sát đất như muốn trò chuyện với thần đất, có lúc ngửa mặt lên trời cao. Tiếng khèn lúc phần phật như bão ngàn cuốn lá khô, lúc lại thì thầm như tiếng nước suối luồn qua máng tre về ruộng. Chàng trai nào có tiếng khèn hay, có bước nhảy đẹp, bước chân không mỏi trên dốc thẳm, chàng trai đó sẽ được cả bản nể trọng, được các cô gái thầm thương trộm nhớ.

Khi những náo nhiệt của hội xuân qua đi, đêm muộn buông xuống các bản làng Lao Chải, không gian lại nhường chỗ cho sự réo rắt của tiếng Sáo mông và tiếng Nhị.

Bên bếp than hồng củi nghiến rực đỏ, người đàn ông luống tuổi ngồi tựa lưng vào vách gỗ, ngón tay nâng phím sáo trúc. Tiếng sáo cất lên u uẩn, trầm buồn nhưng sâu thẳm. Nó kể về những giọt mồ hôi mặn chát rơi trên lưỡi cuốc bướm ngày khai hoang, kể về nỗi nhớ người vợ hiền tảo tần bên khung cửi lanh. Tiếng nhị kéo dài hai sợi dây tơ, nức nở như tiếng khóc của những mùa màng thất bát, nhưng rồi lại vút cao như ước mơ về một ngày mai con cháu không còn phải du canh du cư trốn đói.

Trải qua hàng trăm năm, những giai điệu treo lơ lửng trên vách đá Lao Chải chưa từng một ngày tắt lửa. Người Mông nơi đây vẫn truyền tai nhau lời thề của tổ tiên: "Người Mông có thể thiếu hạt ngô, hạt lúa trong một mùa, nhưng không thể sống thiếu tiếng khèn, tiếng hát dẫu chỉ một ngày".

Ngày nay, khi đến với Lao Chải, du khách không chỉ say đắm trước vẻ đẹp kỳ vĩ của danh thắng ruộng bậc thang, mà còn bị bỏ bùa mê bởi tiếng khèn, tiếng sáo réo rắt vang lên từ những nghệ nhân bản địa. Kho tàng văn hóa dân gian ấy chính là đôi cánh giúp tộc người Mông bay lên trên mọi nghèo khó, giữ trọn vẹn hồn cốt linh thiêng của một bộ tộc kiêu hãnh bám trụ nơi đỉnh trời.