Liên kết các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam.

Trong những chuyến đi từ vùng đồng bằng Bắc Bộ vào Thanh Hóa rồi nghĩ xa hơn đến miền Trung cổ xưa, tôi thường tự hỏi: làm thế nào mà cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng có thể vượt ra khỏi phạm vi Mê Linh để lan tới cả Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam?

Đây là điều khiến tôi khâm phục nhất khi nghiên cứu giai đoạn đầu Công nguyên. Bởi vào thời ấy, không có điện thoại, không có đường sá thuận tiện như ngày nay, vậy mà một phong trào chống đô hộ có thể liên kết được nhiều vùng đất cách xa nhau hàng trăm kilômét.

Là người sưu tầm lịch sử, tôi cho rằng sự liên kết giữa ba quận Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam là bước phát triển rất quan trọng của ý thức cộng đồng người Việt cổ.

Ba quận dưới ách đô hộ Đông Hán

Sau khi nhà Hán thôn tính Nam Việt năm 111 TCN, vùng đất Việt cổ được chia thành các đơn vị hành chính, trong đó quan trọng nhất là:

Quận

Khu vực tương ứng

Giao Chỉ

Bắc Bộ và vùng phụ cận

Cửu Chân

Thanh Hóa và Bắc Trung Bộ

Nhật Nam

Trung Trung Bộ cổ

Mỗi quận có quan lại Hán cai trị, nhưng cư dân bản địa vẫn giữ nhiều phong tục và tổ chức cộng đồng riêng.

Vì sao cần liên kết?

Nếu chỉ nổi dậy ở Mê Linh, chính quyền Hán có thể tập trung quân đàn áp. Hai Bà Trưng và các Lạc tướng hiểu rằng muốn thành công phải mở rộng phong trào ra nhiều quận cùng lúc.

Tôi thường hình dung mục tiêu của sự liên kết là:

• Phân tán lực lượng Hán.

Những con đường nối các quận

Điều khiến tôi đặc biệt chú ý là vai trò của sông ngòi và đường ven biển.

Từ Mê Linh, tin tức có thể theo:

• Sông Hồng xuống các vùng đồng bằng.

Người Việt cổ vốn quen đi lại bằng thuyền. Tôi tin rằng những con thuyền nhỏ trên sông đã mang theo không chỉ hàng hóa mà còn tin tức và lời kêu gọi khởi nghĩa.

Vai trò của các Lạc tướng địa phương

Sự liên kết không thể chỉ dựa vào Hai Bà Trưng. Ở mỗi quận đều cần những thủ lĩnh bản địa hưởng ứng.

Tôi hình dung mạng lưới ấy như sau:

Hạt nhân

Mê Linh (Hai Bà Trưng)

Liên minh

Các Lạc tướng Giao Chỉ

Mở rộng

Thủ lĩnh Cửu Chân

Lan tỏa

Nhật Nam hưởng ứng

Chính các thủ lĩnh địa phương là người chuyển lời kêu gọi thành hành động cụ thể ở từng vùng.

Giao Chỉ – trung tâm của phong trào

Giao Chỉ là nơi cuộc khởi nghĩa bùng nổ mạnh nhất.

Tại đây có:

• Đông dân.

Khi nhiều huyện ở Giao Chỉ hưởng ứng, chính quyền Hán bị chấn động ngay từ trung tâm.

Cửu Chân – hậu thuẫn quan trọng

Khi vào Thanh Hóa, tôi thường nghĩ đến vai trò của Cửu Chân. Vùng này có truyền thống cư dân mạnh mẽ và khoảng cách tương đối xa trung tâm Luy Lâu.

Sự hưởng ứng của Cửu Chân có ý nghĩa:

• Mở rộng không gian khởi nghĩa.

Nếu Giao Chỉ là ngọn lửa bùng lên đầu tiên, thì Cửu Chân là gió làm ngọn lửa lan rộng.

Nhật Nam – biểu tượng của sự lan tỏa

Nhật Nam ở xa nhất, nên việc nơi đây hưởng ứng cho thấy sức lan tỏa đáng kinh ngạc của phong trào.

Tôi không nghĩ mọi nơi ở Nhật Nam đều nổi dậy mạnh như Giao Chỉ, nhưng việc phong trào có ảnh hưởng tới quận này chứng tỏ người dân ở nhiều vùng đã cảm thấy mình cùng chung cảnh ngộ dưới ách đô hộ.

Đây là điều có ý nghĩa tinh thần rất lớn.

Điều gì gắn kết ba quận?

Là người sưu tầm lịch sử, tôi cho rằng sự liên kết không chỉ dựa trên chính trị mà còn trên những yếu tố văn hóa và xã hội chung:

Tiếng nói gần gũi

Cư dân các vùng có sự tương đồng ngôn ngữ và giao tiếp.

Phong tục tương đồng

Lễ hội, tín ngưỡng và tập quán có nhiều điểm chung.

Kinh tế lúa nước

Cùng dựa vào nông nghiệp và hệ thống thủy lợi cộng đồng.

Nỗi khổ chung

Thuế khóa, lao dịch và sự áp bức của quan lại Hán.

Chính những điểm chung ấy giúp lời kêu gọi của Hai Bà được hiểu và đồng cảm ở nhiều vùng khác nhau.

Một hình ảnh tôi luôn nhớ

Tôi thường tưởng tượng một chiếc thuyền nhỏ rời Mê Linh trong đêm. Trên thuyền là một người liên lạc mang theo lời nhắn của Hai Bà. Thuyền xuôi sông, rồi tin tức tiếp tục được truyền từ làng này sang làng khác, từ thủ lĩnh này sang thủ lĩnh khác.

Không có văn bản chính thức, không có con dấu triều đình, nhưng có niềm tin rằng các cộng đồng ấy đang cùng đứng về một phía.

Ý nghĩa lịch sử to lớn

Theo tôi, việc liên kết Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam có ba ý nghĩa vượt thời đại.

Thứ nhất: vượt khỏi phạm vi địa phương

Cuộc khởi nghĩa không còn là xung đột của một huyện hay một dòng họ.

Thứ hai: hình thành không gian đấu tranh chung

Nhiều vùng đất bắt đầu cảm thấy mình cùng chia sẻ vận mệnh.

Thứ ba: đặt nền móng cho ý thức dân tộc

Dù chưa phải “dân tộc Việt Nam” theo nghĩa hiện đại, đây là bước quan trọng trên con đường hình thành ý thức cộng đồng rộng lớn hơn.

Mỗi lần nhìn bản đồ cổ của Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam, tôi luôn có cảm giác đang nhìn thấy những mạch nước nhỏ dần hợp lại thành một dòng sông lớn.

Liên kết các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam là thành tựu tổ chức và tinh thần rất đáng kinh ngạc của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Nó cho thấy người Việt cổ đã biết vượt qua ranh giới địa phương để cùng hướng tới mục tiêu chung: thoát khỏi ách đô hộ và khôi phục quyền tự chủ.

Và có lẽ, bài học sâu sắc nhất mà lịch sử để lại là: một cộng đồng chỉ trở nên mạnh mẽ khi biết biến những nỗi khổ riêng thành vận mệnh chung, biến sự liên kết của nhiều vùng đất thành sức mạnh của cả một dân tộc đang hình thành.