Liệt sĩ Đặng Lế - Người thiếu niên anh dũng của làng Mộc Trụ

Trong những năm chiến tranh, làng Mộc Trụ, xã Vinh Phú, huyện Phú Vang là một vùng quê chịu nhiều mất mát. Giữa hoàn cảnh ấy, nhiều người dân đã tham gia hoạt động cách mạng, trong đó có những người tuổi đời còn rất trẻ. Đặng Lế là một trong những người như thế.

Đặng Lế sinh ra trong một gia đình nghèo ở Mộc Trụ. Trước khi tham gia du kích, ông phải đi bán bánh mì để phụ giúp và nuôi mẹ già. Khi được giác ngộ cách mạng, người thanh niên trẻ tham gia lực lượng du kích địa phương, hoạt động cùng những người dân Mộc Trụ đang ngày đêm bám làng, bám đất.

Đặng Lế từng có thời gian ẩn náu trong hầm bí mật dưới miếu Am Bà. Khi ấy, do mới tham gia du kích và chưa có nơi trú ẩn riêng, ông được ông Trần Đình Huynh, xã đội trưởng, tạo điều kiện cho ẩn náu tại đây. Những căn hầm bí mật giữa làng quê đã trở thành nơi che chở cho cán bộ, du kích trong những năm chiến tranh khốc liệt.

Bi kịch xảy đến khi Đặng Lế bị bắt trong một cuộc càn quét. Theo lời kể của những du kích Mộc Trụ năm xưa, dù bị tra khảo để khai báo thông tin về lực lượng cách mạng, ông vẫn không tiết lộ những điều mình biết. Sau đó, ông tìm cách đánh lạc hướng đối phương và dẫn họ đến khu vực mà lực lượng du kích đã chuẩn bị từ trước.

Trong hoàn cảnh ấy, Đặng Lế đã chấp nhận hy sinh. Cuộc đụng độ sau đó khiến ông tử trận, đồng thời làm đối phương chịu tổn thất và phải dừng cuộc càn quét. Câu chuyện về sự hy sinh của người du kích trẻ được những người dân Mộc Trụ truyền lại qua nhiều năm. Nhà văn Trần Nguyên Vấn cũng sáng tác bài vè Tiếng mìn Đặng Lế vào năm 1968, ghi lại câu chuyện về người thiếu niên của làng quê này.

Về thời điểm hy sinh, một số tài liệu địa phương từng ghi giữa năm 1967. Tuy nhiên, các cựu du kích Mộc Trụ xác nhận ông hy sinh vào mùa thu năm 1968, phù hợp với Bằng Tổ quốc ghi công ghi ngày 17-8-1968. Bài viết cũng chỉ ra một căn cứ lịch sử khác: Trung đoàn 54, Sư đoàn 1 Bộ binh được thành lập vào tháng 6-1968, nên mốc năm 1968 phù hợp hơn với các nhân chứng và tư liệu liên quan.

Năm 1968 cũng là một trong những năm chiến tranh diễn ra đặc biệt ác liệt tại Vinh Phú. Chỉ riêng năm ấy, địa phương có 73 liệt sĩ hy sinh. Làng Mộc Trụ phải chịu nhiều tổn thất, nhưng người dân vẫn tìm cách bám làng, che chở cho cán bộ, du kích và giữ gìn cơ sở cách mạng.

Ngày nay, Mộc Trụ đã đổi thay. Những người từng trực tiếp sống và chiến đấu trong những năm tháng ấy đã tuổi cao, nhưng ký ức về Đặng Lế vẫn được nhắc lại như câu chuyện về một người trẻ của làng quê Phú Vang đã lựa chọn giữ gìn bí mật và bảo vệ đồng đội trong thời khắc quyết định.

Tên Đặng Lế hiện được đặt cho một tuyến đường ở Phú Vang. Từ một người thanh niên nghèo đi bán bánh mì nuôi mẹ, Đặng Lế đã trở thành người du kích của làng Mộc Trụ và hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Câu chuyện của ông trở thành một phần ký ức về những người con đã để lại tuổi thanh xuân của mình trên quê hương Phú Vang, Thừa Thiên Huế.