Liệt sĩ đầu tiên của Hội An
Liệt sĩ đầu tiên của Hội An (Quảng Nam): Hà Bồng, còn mãi tuổi 20
Vì nước quên tuổi xuân
Năm 1943, Hà Bồng đậu bằng Thành Chung và đang học tiếp ban Tú Tài ở Huế. Nhưng trên đường về thăm quê ở làng Châu Phong (Điện Bàn, Quảng Nam), thấy cảnh đồn bót mọc dày ven quốc lộ, lính Nhật bắt dân gánh đất xây dựng Trảng Nhật với những đòn roi man rợ, anh không chịu đựng nổi. “Cùng với thanh niên trong làng, đêm 16.8.1945, Bồng vây bắt viên tri phủ Điện Bàn khi qua cầu Ngũ Giáp để hỏi tội. Cũng tại chiếc cầu này, hai hôm sau nhóm của Bồng trong lúc dẫn đầu lực lượng dân chúng đấu tranh đã chặn đoàn xe lính Nhật, tuy chỉ gậy gộc nhưng đã uy hiếp và cướp được súng để tiếp tục vào Vĩnh Điện cướp chính quyền...”, ông Phạm Hồng Phương, sinh năm 1926, lúc đó phụ trách thanh niên tổng Định An và ủy viên viên Ban chấp hành Việt Minh huyện Điện Bàn nhớ lại.
Hà Bồng quay về Hội An thưa chuyện với thân sinh là ông Hà Mão, bấy giờ đang là Trưởng phòng tài chính của tòa Sứ Hội An, quyết định bỏ học để tham gia quân đội. Lúc này, ông Hà Mão đã là Phó chủ tịch Hội Truyền bá quốc ngữ Hội An và sau ngày giành chính quyền được cử làm Phó chủ tịch Ủy ban hành chính kháng chiến liên tỉnh Quảng Nam và Đà Nẵng. Vậy là cha con trở thành đồng chí.
Hà Bồng xung phong vào trường Quân chính cấp tốc Quảng Nam và sau đó nhận nhiệm vụ Trung đội trưởng đơn vị cảm tử lên đường tiếp ứng mặt trận phía Nam. Thiếu tướng Lê Khanh, nguyên trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng, là người cùng học trường Quân chính với Hà Bồng kể: “Lúc đó ông Huỳnh Đắc Hương - sau này là Thứ trưởng Bộ LĐ-TB-XH, là Hiệu trưởng trường Quân chính. Ra trường, chúng tôi được bổ vào chi đội Tây Sơn chiến đấu ở đường 19 nối dài. Sáng ngày 16.1.1946, Bồng dẫn một tiểu đội vượt biên giới đi trinh sát về hướng Bokeo để nắm tình hình quân đội Pháp kéo từ Campuchia về hướng Tây nguyên. Đến cây số 21 thì phát hiện đoàn xe địch… Theo chiến thuật đã định trước, Bồng hạ quyết tâm đánh chặn để dùng tiếng súng báo hiệu cho đơn vị phía sau. Sau khi tấn công bằng lựu đạn, cả đơn vị xông lên đánh xáp lá cà. Hà Bồng dùng thanh kiếm của công nhân đồn điền chè Bàu Cạn tặng mấy hôm trước đâm chết tên chỉ huy Pháp vừa nhảy xuống xe. Khi rút kiếm ra khỏi tên địch thì anh bị một loạt đạn từ chiếc xe gần đó bắn trọng thương và sau đó đã hy sinh… Tiếng lựu đạn và tiếng súng đã báo hiệu cho đơn vị lớn phía sau chủ động đánh địch và giành chiến thắng sau đó, chặn đứng được cuộc hành quân vào Tây nguyên của địch…”.
Ông Huỳnh Đắc Hương, người sau này nhiều lần viết thư cho lãnh đạo thị xã Hội An và tỉnh Quảng Nam từ năm 1997 về trường hợp Hà Bồng, nói: “Trường Quân chính chúng tôi và Ủy ban kháng chiến thị xã Hội An lúc đó đã tổ chức lễ truy điệu liệt sĩ Hà Bồng. Thanh niên học sinh dự mít tinh rất đông, thay nhau phát biểu, biểu thị lòng căm phẫn, tình nguyện đầu quân phục thù để noi gương anh dũng của anh. Sự hy sinh của anh lúc đó là một hiện tượng chính trị có ý nghĩa rất lớn cho cuộc kháng chiến…”. Trong một thư khác gửi cho ông Nguyễn Hưng, lúc đó là Bí thư thị ủy Hội An, ông Hương nhấn mạnh: “Ta có nhiều anh hùng, và mỗi anh hùng để lại một ý nghĩa nhất định trong một giai đoạn lịch sử. Với ý nghĩa đó thì thành tích và ảnh hưởng của liệt sĩ Hà Bồng đối với quê hương ta thật là lớn…”. Ông Võ Văn Đặng, nguyên Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Hội An năm 1945, người đứng ra tổ chức cuộc mitting, truy điệu Hà Bồng cũng tán thành ý kiến của ông Hương và thiết tha đề nghị truy phong anh hùng cho liệt sĩ Hà Bồng.
