Liệt sĩ Giáo Mai: Người thầy giáo làng kiên trung và bản án tử hình ngày mùng 1 Tết Bính Tuất (1946)
Sinh ra tại huyện Hàm Thuận (Bình Thuận), ông là một trí thức yêu nước được nhân dân yêu mến gọi bằng cái tên thân thương là Giáo Mai. Bị thực dân Pháp bắt trong một đợt ruồng bố tại trường làng xã Phong Nẫm, ông cự tuyệt mọi lời dụ dỗ làm tay sai và chịu nhiều đòn tra tấn dã man. Ông bị giặc Pháp xử tử hình tại Phan Thiết vào đúng ngày mùng 1 Tết Bính Tuất năm 1946, để lại tấm gương sáng ngời về khí tiết người thầy.
Người thầy giáo làng được nhân dân kính mến
Ông là người sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống hiếu học và truyền thống Cách mạng, tại xã Tân Xuân, huyện Hàm Thuận thuộc tỉnh Bình Thuận (Tỉnh Bình Thuận tiếp tục giữ nguyên ranh giới đơn vị hành chính cấp tỉnh, không thuộc diện sáp nhập).
Ông dạy học ở trường làng tại xã Phong Nẫm nên nhân dân trong vùng gọi ông là Giáo Mai.
Dù hiệp ước sơ bộ ngày 6-3-1946 đã ký kết, nhưng bọn thực dân Pháp ở Hàm Thuận vẫn tiếp tục xây dựng đồn bót. Chúng tìm mọi cách để đánh úp tiêu diệt các lực lượng của ta và lấn ra các vùng xung quanh, xâm chiếm ra các vùng căn cứ Cách mạng, phục vụ âm mưu chiếm đóng lâu dài hòng biến nhân dân ta suốt đời làm nô lệ.
Cán bộ ta kiên cường bám trụ liên kết lại với nhau thành vòng đai chiến đấu. Đòn bót dồn dập chúng dồn cán bộ bắt lính, xây dựng bộ máy cầm quyền đến đó, tổ chức đám tay sai từ Kim Ngọc, Ma Lâm, đến Phú Long, lầu Ông Hoàng, Tuy Hòa đến Trinh Tường, Phú Bình, Phú Hội, Mương Mán, Sông Quao v.v....
Ngoài việc đánh phá bằng quân sự, chúng còn ra sức dụ hàng mua chuộc cưỡng ép, tổ chức các tên mật thám ở xóm ấp để theo dõi, tai mắt giúp cho chúng đánh phá cơ sở Cách mạng trong vùng.
Sa vào tay giặc và khí tiết cự tuyệt hợp tác
Ông Giáo Mai là một thầy giáo kính mến của các em học sinh và là điểm sáng, gương trọng của bà con trong vùng.
Khi bọn chúng đi ruồng bố, tại một ngôi trường ở xã Phong Nẫm, chúng đã bắt ông Giáo Mai đánh đập, uy hiếp. Chúng dọa đưa ông về Phan Thiết.
Bọn chúng khuyên dụ, ông nhất quyết không hợp tác với bọn chúng. Chúng bảo ông làm thông ngôn, ông không chấp thuận yêu cầu của chúng.
Thấy dùng lời lẽ dụ hàng không được, chúng chuyển sang đánh đập cuồng bực.
Bản án tử hình ngày đầu năm mới
Bọn chúng không thể làm lay chuyển được ông, nên bọn chúng giết ông.
Thế là ngày 2-2-1946 tức là ngày mùng 1 tết năm Bính Tuất, thực dân Pháp đã xử tử hình ông tại Phan Thiết.
Ông Giáo Mai hy sinh - hàng trăm mái đầu xanh thiếu vắng bóng thầy.
Bài thơ tưởng nhớ ông viết: "Tam giác quê hương vẹn chữ thề / Máu đào đã đổ nghĩa tình quê / Thương yêu hiến trọn đời trai trẻ / Giữ trọn niềm tin, thắng lợi về! / Sống vui"
