LIỆT SĨ HOÀNG NGÂN (1921–1949) – NGƯỜI NỮ CHIẾN SĨ CỘNG SẢN KIÊN TRUNG, BIỂU TƯỢNG CỦA PHONG TRÀO PHỤ NỮ VIỆT NAM

Liệt sĩ Hoàng Ngân (1921–1949), tên thật Phạm Thị Vân, là một nữ chiến sĩ cách mạng kiên trung, người có nhiều đóng góp quan trọng cho phong trào phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc. Bà cũng là người bạn đời của đồng chí Hoàng Văn Thụ (1906–1944), một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu của Đảng Cộng sản Đông Dương. Dù tuổi đời ngắn ngủi, bà đã cống hiến trọn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp cách mạng, để lại tấm gương sáng về lòng yêu nước, ý chí kiên cường và sự thủy chung son sắt.

Hoàng Ngân quê gốc tại xã Tân Thịnh, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định. Cha bà là ông Phạm Văn Long, một nhà tư sản yêu nước, tích cực giúp đỡ cách mạng, sinh sống tại phố Chavassieux (nay là phố Quang Trung), thành phố Hải Phòng.

Từ năm 1935, gia đình bà trở thành cơ sở bí mật của Thành ủy Hải Phòng và Xứ ủy Bắc Kỳ. Khi mới 14 tuổi, Hoàng Ngân đã tham gia làm nhiệm vụ liên lạc, chuyển thư từ, tài liệu cho các cán bộ cách mạng. Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương (1936–1939), bà tích cực tham gia phong trào thanh niên dân chủ. Năm 1938, khi mới 17 tuổi, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và bắt đầu hoạt động cách mạng chuyên nghiệp.

Trong quá trình xây dựng cơ sở quần chúng tại Hải Phòng, Hoàng Ngân thể hiện năng lực vận động công nhân và nhân dân lao động, được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng như liên lạc giữa Xứ ủy Bắc Kỳ với Trung ương Đảng, phụ trách công tác phụ vận, binh vận và xây dựng cơ sở cách mạng tại Hà Nội, Hà Đông, Hưng Yên.

Trong quá trình hoạt động cách mạng, bà và đồng chí Hoàng Văn Thụ đã nảy sinh tình cảm, cùng chung lý tưởng đấu tranh vì độc lập dân tộc. Năm 1939, hai người đính ước nhưng chưa thể tổ chức hôn lễ do hoàn cảnh hoạt động bí mật và yêu cầu của cách mạng.

Những năm 1940–1941, Hoàng Ngân tiếp tục làm công tác liên lạc cho các đồng chí lãnh đạo Đảng. Tháng 1 năm 1941, trong một cuộc họp cán bộ tại Hà Đông bị địch bao vây, bà đã dũng cảm hỗ trợ nhiều đồng chí, trong đó có Hoàng Văn Thụ, thoát khỏi vòng vây trước khi bị bắt và bị kết án 12 năm tù giam tại Nhà tù Hỏa Lò.

Năm 1943, đồng chí Hoàng Văn Thụ cũng bị giam tại Hỏa Lò. Đến năm 1944, ông bị thực dân Pháp xử bắn, để lại nỗi đau lớn đối với Hoàng Ngân. Trong thời gian bị giam giữ, bà vẫn kiên cường tổ chức đấu tranh trong nhà tù. Tháng 3 năm 1945, sau cuộc đảo chính Pháp của Nhật, bà vượt ngục trở về tiếp tục hoạt động cách mạng.

Sau khi ra tù, Hoàng Ngân được giao nhiều trọng trách như Bí thư Đoàn Phụ nữ Cứu quốc Hà Nội, Thành ủy viên Đảng bộ Hà Nội. Trong thời kỳ chuẩn bị Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, bà tổ chức Đội nữ du kích Minh Khai, góp phần quan trọng vào phong trào cách mạng của phụ nữ Thủ đô.

Giai đoạn 1946–1949, bà đảm nhiệm nhiều cương vị lãnh đạo trong tổ chức Phụ nữ Cứu quốc, là Bí thư Trung ương lâm thời Đoàn Phụ nữ Cứu quốc Việt Nam, đồng thời là Bí thư Ban Phụ nữ Cứu quốc Bắc Bộ. Bà cũng là Bí thư Trung ương Hội Phụ nữ Cứu quốc Việt Nam đầu tiên (tiền thân của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam), Chủ nhiệm đầu tiên của Báo Phụ nữ Việt Nam, đồng thời sáng lập tờ Tiếng gọi phụ nữ, tiền thân của Báo Phụ nữ Việt Nam ngày nay.

Ngày 17/7/1949, trong khi công tác tại chiến khu Việt Bắc, Hoàng Ngân qua đời vì sốt rét ác tính khi mới 28 tuổi.

Để ghi nhớ những cống hiến to lớn của bà, nhiều đơn vị du kích mang tên Hoàng Ngân đã được thành lập trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Nhiều tuyến phố, trường học và công trình trên cả nước cũng được đặt theo tên bà. Phần mộ của bà hiện được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch (Hà Nội), bên cạnh đồng chí Hoàng Văn Thụ.

Với những đóng góp to lớn cho sự nghiệp cách mạng, Hoàng Ngân được Đảng và Nhà nước truy tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Hồ Chí Minh và danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Cuộc đời của Liệt sĩ Hoàng Ngân là biểu tượng tiêu biểu của người phụ nữ Việt Nam yêu nước: kiên trung, dũng cảm, tận tụy với cách mạng và sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc. Tấm gương của bà tiếp tục được các thế hệ hôm nay và mai sau trân trọng, noi theo.