Liệt sĩ Neáng Nghés - Chiếc Cà - Om giữa Phum Sóc Ô Lâm

Neáng Nghés sinh ngày 1/1/1942 tại xã Ô Lâm, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang. Cha mẹ mất sớm, chị và người anh được ông bà nội nuôi dưỡng trong cảnh nghèo khó. Tuổi thơ của chị gắn với những cánh đồng vùng Bảy Núi, những ngôi chùa Khmer và cuộc sống cơ cực của đồng bào giữa chiến tranh.

Ô Lâm khi ấy là vùng có nhiều cơ sở cách mạng. Được cán bộ và đảng viên địa phương giác ngộ, ngày 2/1/1960, vừa bước sang tuổi 18, Neáng Nghés tình nguyện tham gia hoạt động. Chị được giao làm giao liên, chuyển tin tức, lương thực và thuốc men cho lực lượng du kích.

Để qua mắt quân địch, Neáng Nghés nghĩ ra nhiều cách ngụy trang khéo léo. Vào mùa khô, chị giấu đồ tiếp tế trong thùng đựng phân bò, giả làm người ra đồng bón ruộng. Mùa nước nổi, chị đặt thuốc men và thực phẩm vào chiếc cà-om – loại chum nhỏ quen thuộc của người Khmer – rồi giả vờ đi giăng câu. Bằng dáng vẻ của một cô gái nông thôn bình thường, chị nhiều lần vượt qua các trạm kiểm soát, đưa hàng đến căn cứ an toàn.

Không chỉ làm giao liên, Neáng Nghés còn tham gia Ban Chấp hành Hội Phụ nữ Giải phóng xã Ô Lâm. Chị đến từng phum sóc vận động phụ nữ và nhân dân đoàn kết, giúp đỡ lực lượng cách mạng; đồng thời đi đầu trong các cuộc đấu tranh chống bắt lính, càn quét và dồn dân vào những khu tập trung.

Trong một cuộc đấu tranh lớn tại Tri Tôn, Neáng Nghés đã trực tiếp đứng ra đối thoại với quận trưởng, yêu cầu chấm dứt đàn áp và bảo vệ quyền sống của đồng bào Khmer. Sự gan dạ của cô gái trẻ khiến bà con thêm vững tin nhưng cũng khiến chị trở thành mục tiêu bị đối phương theo dõi, truy bắt.

Ngày 13/3/1962, trên đường thực hiện nhiệm vụ, Neáng Nghés bị bắt và đưa về đồn Tha-La-Păng-Xây. Quân địch liên tục tra hỏi nhằm tìm ra cơ sở cách mạng, đường giao liên và những gia đình đang nuôi giấu cán bộ. Dù bị hành hạ, chị vẫn kiên quyết không khai báo, bảo vệ an toàn cho đồng đội và đồng bào trong phum sóc.

Không khuất phục được người con gái 20 tuổi, ngày 15/3/1962, quân địch đưa chị ra cánh đồng phum Chông Khsách để xử bắn. Trước giờ phút cuối cùng, Neáng Nghés vẫn giữ thái độ hiên ngang, không van xin và không chịu khuất phục. Chị ngã xuống trên chính cánh đồng quê hương khi tuổi đời vừa tròn đôi mươi.

Sau khi chị hy sinh, Huyện ủy Tri Tôn tổ chức lễ truy điệu và công nhận Neáng Nghés là đảng viên Đảng Lao động Việt Nam. Sự hy sinh của chị khiến đồng bào Khmer Ô Lâm vô cùng đau xót, đồng thời tiếp thêm sức mạnh để nhân dân đoàn kết, tiếp tục tham gia đấu tranh cách mạng.

Ngày 25/3/2005, Chủ tịch nước truy tặng liệt sĩ Neáng Nghés danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Chị là người phụ nữ Khmer duy nhất của tỉnh An Giang được trao tặng danh hiệu cao quý này.

Hơn sáu thập kỷ trôi qua, bà Neáng Neth và người dân Ô Lâm vẫn thường xuyên quét dọn, chăm sóc phần mộ của chị. Hằng năm, vào ngày 10/2 âm lịch, chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức lễ tưởng niệm nữ Anh hùng. Những chiếc bánh truyền thống, tiếng nhạc ngũ âm và nén hương của bà con phum sóc lại được thành kính dâng lên người con gái đã nằm xuống khi mới 20 tuổi.

Chiếc cà-om năm xưa không còn, nhưng câu chuyện về cô gái Khmer dùng nó để chuyển thuốc cho du kích vẫn được lưu truyền trên vùng đất Ô Lâm. Neáng Nghés đã trở thành biểu tượng đẹp của lòng yêu nước, sự đoàn kết giữa các dân tộc và khí phách kiên cường của người phụ nữ Việt Nam.