Linh Nhân Hoàng Thái Hậu

Nguyên phi ỷ Lan bà có tên thật không rõ , trong Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi bà họ Lê. Bà sinh tại làng Thổ Lỗi ( nay là xã Dương xá , tỉnh Gia Lâm , Hà Nội) .

Bà vốn là một thôn nữ hái dâu Bình thường ,

Nhưng cuộc gặp gỡ giữa bà và vua Lý Thánh Tông đã đưa bà từng bước lên vị trí bậc mẫu nghi thiên hạ .

Năm 1063 , lúc bấy giờ vua đã 40 tuổi nhưng vẫn chưa có con trai nối ngôi , vì vậy nhà vua quyết định đi cầu tự khắp chùa chiền để cầu con.Khi ngự giá của nhà vua đi qua vùng dâu tằm ở Thổ Lỗi . Người dân trong vùng  nghe tin thiên tử đến thì vô cùng háo hức ,chen chúc nhau để ngắm dung nhan nhà vua . Không khí vô cùng náo nhiệt. Tuy nhiên, giữa đám đông có một người con gái khác thường , cô vẫn thản nhiên , điềm tĩnh đứng tựa vào cây lan bên ruộng dâu . Cô gái ấy vẫn

Không tò mò, quan tâm đến vua , xem như không có gì đặc biệt . Gương mặt cô toát lên vẽ đoan trang, dịu hiền và thánh thiện , Và cất tiếng hát trong trẻo khiến vua để ý . Vua cho gọi cô vì sao không bái kiến , cô ung dung trả lời rằng mình là dân nghèo , quanh năm làm lũ ,hái dâu , dệt vải để nuôi cha mẹ . Không dám vì xem rước vua mà bỏ bê công việc . Vẻ đẹp thuỳ mị , cách ăn nói sắc sảo của cô đã chinh phục được trái tim vị hoàng đế . Sau đó vua đã đưa nàng về Thăng Long

Và đặc cho cô là Ỷ Lan phu nhân với ý nghĩa Ỷ là tựa , còn Lan là cây Lan nghĩa là tựa gốc cây Lan . Sau đó , cô sinh được hai con trai cho vua là Càn Đức và Càn Quyết . Cô được phong làm Nguyên Phi , lúc này địa vị của cô chỉ đứng sau Thượng Dương Hoàng Hậu .

Năm 1072 , vua Lý Thánh Tông qua đời , Càn Đức mới chỉ 7 tuổi lên làm vua Lý Nhân Tông

. Vì vua còn quá nhỏ nên Thượng Dương Hoàng Hậu được phong làm Thái hậu nhiếp chính , vì là mẹ đích của vua dù bà không có con trai . Ỷ Lan chỉ được làm thái phi mà còn không được can dự triều chính, bà sinh lòng đố kị với Thượng Dương .

Bà cùng với Thái Uý Lý thường kiệt bày kế hoạch , bà giả bệnh để gọi vua vào . Bà nói với vua rằng :

“ Mẹ già khó nhọc mới có được ngày hôm nay , bây giờ Phú quý người khác hưởng , thì để mẹ già vào đâu” .

Vua nghe mẹ ruột than như vậy bèn mủi lòng sinh lòng oán giận , vua ban chiếu phế truất Thượng Dương Thái hậu .

Sau đó , Ỷ Lan hạ lệnh giam Thượng Dương thái hậu và 72 cung nữ vào cung Thượng Dương rồi ép họ đi theo vua Lý Thánh Tông .

Về sau Ỷ Lan lên nhiếp chính và có Thái Uý Lý Thường Kiệt phò tá vua . Thời của vua Lý Nhân Tông được cho là thời kì hưng thịnh nhất của triều đại nhà lý .

Hình ảnh : Ỷ Lan và Thái tử Càn Đức

Công lao của Ỷ Lan : bà đã hai lần nhiếp chính

Lần thứ nhất vào năm 1069 , khi vua Lý Thánh Tông đi đánh nước Chiêm Thành. Bà được vua tin tưởng giao quyền ở kinh đô lo việc nội trị . Bà chèo lái đất nước qua nam lụt lớn , ổn định lòng dân, phát triển nông nghiệp. Có lần vua Thánh Tông đánh nước Chiêm Thành suốt mấy tháng liền nhưng không hạ được thành, quân lính mệt mỏi , vua quyết định rút lui . Trên đường đi vua nghe tin tức : Hậu phương dưới sự điều hành của Nguyên Phi Ỷ Lan vô cùng vững vàng, lòng dân hòa hợp , đất nước thái bình. Vua nghe vậy vừa e thẹn vừa than rằng:

 “ Nguyên Phi là đàn bà còn làm được như thế, ta là nam nhi lại chẳng được việc gì hay sao”.

 Sau đó , vua ngay lập tức hạ lệnh quay xe tiếp tục tiến quân đánh chiêm thành .

Lần thứ hai là khi vua Lý Thánh Tông qua đời bà lên nhiếp chính cùng với Lý Thường Kiệt phò trợ cho vua Lý Nhân Tông .

( Trích nguồn : Đại Việt sử lược , và Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên và các sử thần nhà Lê )