Linh từ Quốc mẫu Trần Thị Dung trong lịch sử mở nghiệp nhà Trần

Nhân vật lịch sử Trần Thị Dung, từng bị Đàm Thái hậu trù dập, bỏ thuốc độc mưu giết. Nhà Trần giáng xuống làm công chúa Thiên Cực, gả cho Thái sư Trần Thủ Độ. Có công được phong Linh Từ, bà giúp nhà Trần dựng nước, giữ nước đánh thắng giặc Nguyên – Mông.

Thái tử Sảm chạy loạn, lấy Trần thị làm vợ

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư” vào năm Kỷ Tỵ (1209) xảy ra loạn Quách Bốc. Tháng 7 năm ấy vua Lý Cao Tông nghe lời Phạm Du, sai người bắt giam cha con Phạm Bỉnh Di, lúc sắp đưa ra hành hình, tướng của Bỉnh Di là bọn Quách Bốc đem quân tới hò reo, đánh đến cửa Đại Thành. Quân giữ thành chống đỡ không nổi. Quách Bốc phá cửa thành tiến vào. Vua Cao Tông giết hai cha con Phạm Bỉnh Di, rồi tháo chạy theo cửa Bình Thành, ra bến Đông Bộ Đầu.

Hoàng Thái tử Sảm, chạy đến thôn Lưu Gia ở Hải Áp (nay là Lưu Xá, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình). Thái tử thấy con gái của Trần Lý là Trần Thị Dung xinh đẹp bèn lấy làm vợ. Sử ký chép: “Hoàng Thái tử Sảm đến thôn Lưu Gia ở Hải Ấp, nghe tiếng con gái của Trần Lý có nhan sắc, lấy làm vợ. Nhà Trần Lý nhờ nghề đánh cá nên giàu, người quanh vùng theo về, nhân có quần chúng cùng nổi lên làm giặc. Thái tử đã lấy con gái của Lý, trao cho Lý tước minh tự, phong cho cậu người con gái ấy là Tô Trung Từ làm Điện tiền Chỉ huy sứ”.

Bấy giờ, anh em, chú bác, con cháu họ Trần họp hương binh để dẹp loạn Quách Bốc, rước vua Lý Cao Tông về kinh kỳ, khôi phục chính thống, trừng trị bọn Quách Bốc làm loạn, xử tội tùy theo mức độ khác nhau.

Mùa Xuân tháng 3 năm Canh Ngọ (1210), vua sai Đỗ Quảng đem quân đến nhà Tô Trung Từ đón Hoàng Thái tử Lý Sảm về kinh. Người con gái Trần Thị trở về nhà cha mẹ Trần Lý. Lúc đó, Trần Lý đã bị bọn giặc giết chết. Con thứ (của Trần Lý) là Trần Tự Khánh thay cha đem quân về kinh được phong Thuận Lưu Bá.

Đàm Thái hậu âm mưu bỏ thuốc độc giết chết Thuận Trinh phu nhân

Vua Lý Cao Tông mất. Hoàng Thái tử Sảm lên ngôi, sai quan đem thuyền rồng đi đón Trần Thị, nhưng anh Trần Thị Dung là Trần Tự Khánh cho rằng đang lúc loạn lạc, chưa thể đi được. Tháng 2 năm Tân Mùi (1211), vua Huệ Tông lại sai Tô Trung Từ đón Trần Thị Dung từ Hải Ấp vào cung, lập làm nguyên phi.

Năm Quý Dậu (1213), mùa Xuân, tháng 2 Trần Tự Khánh (anh ruột Trần Thị Dung) đem quân xâm phạm cửa khuyết đón xa giá. Vua Huệ Tông nghi ngờ, xuống chiếu đem quân các đạo đi bắt Tự Khánh. Giáng nguyên phi Trần Thị Dung làm ngự nữ. Thời kỳ này, Trần Thị Dung bị Thái hậu gây khó đủ việc.

Mùa Xuân, tháng 2 Trần Tự Khánh đem quân đến bến Triều Đông, tự vào quân môn tạ tội, lại xin đón xa giá. Vua càng nghi ngờ, bèn cùng với Thái hậu và ngự nữ chạy đến núi Trĩ Sơn ở Châu Lạng. Tự Khánh nghe tin xa giá long đong mà ngự nữ thì lâu nay bị Thái hậu làm khổ, lại đem quân đến đón xa giá như trước. Vua cũng chưa tin, lại cùng với Thái hậu và ngự nữ chạy sang huyện Binh Hợp (Bản kỷ Toàn thư Q. 4).

Mùa Xuân năm Bính Tý, vua sách phong Ngự nữ Trần Thị Dung làm Thuận Trinh phu nhân. Thời gian này, phu nhân sinh hạ Trưởng công chúa Thuận Thiên vào tháng 6 năm ấy. Cũng thời gian này, địa vị của Thuận Trinh phu nhân bị Đàm Thái hậu rẻ rúng, tìm đủ mọi phương cách hành hạ.

Sử ký chép rõ: “Thái hậu cho Trần Tự Khánh là kẻ phản trắc, thường chỉ phu nhân là bè đảng của giặc, bảo vua đuổi bỏ đi. Lại sai người nói với phu nhân phải tự sát. Vua biết mới ngăn lại. Thái hậu bỏ thuốc độc vào món ăn uống của phu nhân. Mỗi bữa ăn vua phải chia cho phu nhân một nửa và không lúc nào cho rời bên cạnh. Thái hậu lại sai người cầm chén thuốc độc bắt phu nhân phải chết”.

Cuộc sống của phu nhân Trần Thị trong nội cung Lý Huệ Tông thật không dễ dàng gì. Cuối năm Bính Tý, Thuận Trinh phu nhân lại được Huệ Tông sách phong làm Hoàng hậu.

Trời sinh Linh từ để mở nghiệp nhà Trần

Theo sử sách, Hoàng hậu Trần Thị Dung sinh hạ hai cô công chúa. Trưởng công chúa là Thuận Thiên, sinh tháng 6 năm Bính Tý (1216). Khi trưởng thành đem gả cho Trần Liễu, cha của Quốc Tuấn.

Công chúa Chiêu Thánh, sinh vào tháng 9 năm Mậu Dần (1218). Năm Giáp Thân, hiệu Kiến Gia thứ 14 (1224) vua bị bệnh điên ngày càng nặng mà không có con nối nghiệp: “Mùa Đông, tháng 10 xuống chiếu lập công chúa Chiêu Thánh làm Hoàng Thái tử để truyền ngôi cho”.

Vua đi tu ở chùa Châu Giao, trong nội điện. Chiêu Thánh lên ngôi Hoàng đế, đổi niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo 1. Tôn hiệu là Chiêu Hoàng. Hoàng hậu, mẹ của Chiêu Hoàng được tôn phong làm Thái hậu, được tôn xưng mẫu nghi thiên hạ. Được sự giúp sức của mẫu nghi thiên hạ (thánh mẫu, mẹ của công chúa Chiêu Thánh), Hoàng hậu Trần Thị Dung và Thái sư Trần Thủ Độ, chàng Trần Cảnh (con của Trần Thừa, em Trần Liễu) vào cung điện hầu cận, bầu bạn với Chiêu Hoàng.

Và Chiêu Hoàng lấy Trần Cảnh làm chồng. Tháng 12 năm Ất Dậu (1225), Chiêu Hoàng mở tiệc lớn, ngự trên sập báu, các quan văn võ mặc triều phục vào chầu lạy. Chiêu Hoàng trút bỏ áo ngự, dắt tay mời Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế. Đổi niên hiệu Kiến Trung năm thứ Nhất, mở ra triều đại nhà Trần.

Trở thành mẫu nghi thiên hạ trong hậu cung, Hoàng thái hậu Trần Thị Dung có nhiều đóng góp, giúp họ Trần xây dựng thế lực chuẩn bị cuộc hôn nhân chính trị, thay đổi chính thống. Năm Bính Tuất (1226), Lý Huệ Tông và 370 tôn thất bị giết, Hoàng Thái hậu Trần Thị Dung bị giáng làm Thiên Cực công chúa và đem gả đi làm vợ của Trần Thủ Độ.

Khi xảy ra mâu thuẫn do việc Trần Thủ Độ bí mật bàn với Thiên Cực công chúa Trần Thị: Chiêu Hoàng không có con, cướp lấy Thiên Thánh (Thuận Thiên công chúa) vợ của Trần Liễu để nối dòng dõi vua Trần Thái Tông. Sự kiện này nảy sinh chuyện hiềm khích, bất hòa giữa anh em Trần Liễu và Trần Cảnh.

Trần Liễu dấy binh nổi loạn. Vua Trần Thái Tông đang đêm lẻn ra ngoài thành trốn lên núi Yên Tử. Sự việc này kéo dài 20 ngày, sau Trần Liễu thế cô, lại nhờ Thiên Cực công chúa (cô ruột Trần Liễu và Trần Cảnh) dàn xếp, khuyên giải, đã chèo thuyền đến gặp vua Thái Tông xin hòa. Bà còn đem con gái Chiêu Hoàng, tức Hoàng hậu của Trần Cảnh gả cho Tướng quân Lê Phụ Trần.

Sử ký chép, năm Kỷ Mùi, hiệu Thiệu Long thứ 2 (1259), mùa Xuân, tháng Giêng, phu nhân Trần Thủ Độ là Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị mất. Sử gia giải thích rõ: “Trần Thị vốn được gọi là Quốc Mẫu vì là hiệu của Ngô phu nhân trước kia, tức là Hoàng hậu Thái Tông. Thấy Linh Từ đã từng làm Hoàng hậu của Lý Huệ Tông, không nỡ gọi là công chúa cho nên phong làm Quốc mẫu, cũng là biệt danh của Hoàng hậu. Xe kiệu, mũ áo, quân hầu của bà đều ngang với Hoàng hậu”.

Sử thần triều Lê là Ngô Sĩ Liên nói: “Linh Từ trước lấy Huệ Tông là bất chính, sau lấy Trần Thủ Độ là thất tiết. Thế nhưng con gái bà là Chiêu Hoàng, nhường ngôi cho nhà Trần. Thuận Thiên là Hoàng hậu của Thái Tông, sinh ra Thánh Tông. Yên Sinh Vương (Trần Liễu) hiềm khích với Thái Tông, Linh Từ đã điều đình hòa giải, lại tình nghĩa anh em như xưa”.

Công lao đánh giặc Nguyên của Linh Từ quốc mẫu

Năm 1258, khi quân Nguyên đi đường tắt Vân Nam vào cướp Đại Việt, kinh thành Thăng Long thất thủ, Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị đến ở Hoàng Giang (Ninh Bình) giữ gìn Hoàng Thái tử, cung phi, công chúa và vợ con các tướng soái, thoát khỏi giặc Nguyên cướp bóc, lại khám xét các thuyền, các nhà giấu quân khí, lương thực đều được Linh Từ đưa dùng vào việc quân.

“Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ nhất, bà Trần Thị Dung, có công chỉ huy hoàng tộc chủ động rút khỏi kinh đô Thăng Long, sau đó lại lo liệu thu nhặt sắt thép, động viên các hiệp thợ ngày đêm rèn đúc vũ khí để cung cấp cho quân đội Trần. Bà còn lo liệu cả lương thực, thực phẩm để cung cấp cho quân đội đánh giặc.

Sau chiến thắng Đông Bộ Đầu vào tháng 1.1258, quân dân Đại Việt đuổi giặc Nguyên - Mông ra khỏi bờ cõi, giữ vững nền độc lập của Tổ quốc. Với công lao to lớn của bà, nhà vua đã sắc phong bà là Linh Từ Quốc mẫu” (Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam. tr.76).

Công của Linh Từ Quốc mẫu giúp nhà Trần trong việc nội trị thì nhiều mà phần báo đáp nhà Lý không bằng. Thế mới hiểu trời sinh Linh Từ để mở nghiệp triều đại nhà Trần. Sau khi mất, Linh Từ được nhân dân nhiều nơi lập đền tôn thờ Linh Từ Quốc mẫu. Nhiều nơi tôn hiệu Linh Từ Thánh mẫu, vạn thế mẫu nghi.

Đền thờ Linh Từ Quốc mẫu ở thôn Nại, xã Liên Hiệp, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình được Nhà nước công nhận Di tích cấp Quốc gia vào năm 1993. Năm 2024 được trùng tu, tôn tạo khang trang. Di tích là một trong những điểm đến hấp dẫn du khách mọi miền đất nước tại các lễ hội mùa Xuân, mùa du lịch.

Nhân dân có quan điểm nghĩ rằng, Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung có thể là nguyên mẫu của nhân vật Liễu Hạnh công chúa, miếu hiệu Linh Từ Thánh mẫu (nhiều địa phương lập đền thờ như ở Phủ Giày tại Nam Định, đền Sòng ở Thanh Hóa, đền Củi ở Hà Tĩnh) - nhân vật hư cấu văn học trong truyện ngắn “Vân Cát thần nữ”, tác phẩm “Truyền Kỳ tân phả” của Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm.