Lời thề dưới cánh rừng Campuchia và hành trình số hóa 300.000 ngôi mộ của người thầy giáo già

Có những người lính trở về sau chiến tranh mang theo những vết thương trên thể xác, nhưng cũng có những người mang theo một vết thương vô hình trong tâm hồn: nỗi day dứt khôn nguôi về những người đồng đội còn nằm lại. Cựu chiến binh, nhà giáo Nguyễn Sỹ Hồ, quê gốc ở Thanh Chương, Nghệ An, nay sinh sống tại thành phố Dĩ An, tỉnh Bình Dương, là một người như thế. Từ một chiến sĩ từng vào sinh ra tử ở chiến trường miền Nam và biên giới Tây Nam, ông trở về với bục giảng thời bình, nhưng lại dành trọn phần đời còn lại cho một sứ mệnh thầm lặng: đi tìm và "số hóa" hàng trăm ngàn ngôi mộ liệt sĩ để đưa các anh về với gia đình.

Sinh năm 1955 tại vùng quê nghèo Thanh Ngọc, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, Nguyễn Sỹ Hồ lớn lên trong những năm tháng đất nước chìm trong khói lửa. Tháng 8 năm 1974, khi vừa tròn 19 tuổi, ông gác lại những ước mơ tuổi trẻ để lên đường nhập ngũ. Ông được biên chế vào Sư đoàn 341 (Đoàn Sông Lam) – một trong những sư đoàn chủ lực có bề dày truyền thống. Đầu năm 1975, đơn vị của ông hành quân thần tốc vào Nam, tham gia các trận đánh ác liệt trước cửa ngõ Sài Gòn. Nhưng tiếng súng ngày 30/4/1975 chưa phải là điểm kết thúc. Ngay sau ngày đất nước thống nhất, Nguyễn Sỹ Hồ cùng đồng đội tiếp tục nhận lệnh lên đường làm nhiệm vụ bảo vệ biên giới Tây Nam và thực hiện nghĩa vụ quốc tế tại Campuchia.

Đó là những năm tháng mà ranh giới giữa sự sống và cái chết vô cùng mong manh. Chiến trường Campuchia khắc nghiệt không chỉ có những trận phục kích bất ngờ của tàn quân Pol Pot, mà còn có những cơn sốt rét rừng tàn phá cơ thể. Trong ký ức của ông, đau xót nhất là những lần tự tay vuốt mắt, gói ghém thi hài đồng đội bằng những mảnh nilon mỏng manh giữa rừng sâu thẳm. Có những trận đánh, quân số đơn vị hao hụt quá nửa. Những người lính trẻ ngã xuống khi chưa kịp để lại một lời trăn trối, mộ phần chỉ được đánh dấu vội vàng bằng những cành cây hay vạt dao khắc tạm lên thân gỗ. Những hình ảnh bi thương ấy đã ám ảnh ông suốt những năm tháng thanh xuân và khắc sâu vào tâm trí người lính một lời thề vô hình với người đã khuất.

Năm 1980, sau khi hoàn thành nhiệm vụ, Nguyễn Sỹ Hồ xuất ngũ trở về quê hương. Khác với nhiều người chọn tiếp tục gắn bó với binh nghiệp, ông đi học và trở thành một người thầy giáo. Năm 1999, ông chuyển gia đình vào lập nghiệp tại huyện Dĩ An (nay là thành phố Dĩ An), tỉnh Bình Dương. Gắn bó với phấn trắng và bục giảng, ông có một cuộc sống êm ấm và một sự nghiệp sư phạm đáng tự hào trước khi nghỉ hưu. Những tưởng tuổi già sẽ trôi qua trong bình lặng, nhưng tiếng gọi của những người đồng đội năm xưa chưa bao giờ buông tha tâm trí ông.

Năm 2007, trong một lần đi viếng đồng đội tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Bình Dương, ông sững sờ khi nhận ra có hàng ngàn ngôi mộ ghi đầy đủ tên tuổi, quê quán, đơn vị nhưng vẫn hiu quạnh, cỏ mọc xanh rì vì thiếu vắng hơi ấm của người thân. Ông hiểu rằng, ở những miền quê ngoài kia, có những bà mẹ, những người vợ vẫn đang khóc cạn nước mắt chờ tin con, tin chồng mà không hề hay biết thân nhân mình đang yên nghỉ tại đây. Từ khoảnh khắc đó, cựu chiến binh Nguyễn Sỹ Hồ bắt đầu một hành trình vĩ đại. Ban đầu là chép tay thủ công, sau đó ông tự bỏ tiền túi mua máy ảnh kỹ thuật số, học cách sử dụng máy tính và tự lập trang web riêng để đăng tải thông tin.

Ròng rã suốt hơn 15 năm qua, trên chiếc xe máy cũ, người cựu chiến binh già đã đơn độc rong ruổi qua hơn 500 nghĩa trang liệt sĩ, trải dài trên 48 tỉnh thành từ Nam chí Bắc. Không quản nắng mưa, ông cặm cụi chụp lại từng tấm bia mộ, phân loại cẩn thận theo vần chữ cái và tải lên mạng internet. Đến nay, ông đã thu thập và "số hóa" được hơn 300.000 bức ảnh bia mộ liệt sĩ. Từ cơ sở dữ liệu khổng lồ do chính ông tự tay xây dựng, hơn 18.000 lá thư báo tin đã được gửi về các vùng quê trên khắp cả nước. Nhờ những thông tin vô giá ấy, hàng ngàn gia đình đã vỡ òa tìm lại được hài cốt người thân sau hàng chục năm ròng rã mỏi mòn.

Điều khiến người ta kính trọng nhất ở Nguyễn Sỹ Hồ không chỉ là khối lượng công việc khổng lồ, mà là tấm lòng vô tư của một người lính. Toàn bộ chi phí đi lại, ăn ở, mua sắm thiết bị và tiền tem thư đều được trích từ đồng lương hưu giáo viên ít ỏi của ông và sự ủng hộ của vợ con. Ông cự tuyệt mọi khoản tiền thù lao từ các gia đình liệt sĩ, dù nhiều người lặn lội mang tiền đến tận nhà để tạ ơn. Với ông, đây không phải là công việc từ thiện để nhận sự báo đáp, mà là món nợ máu xương phải trả cho những người đã hy sinh để ông có được sinh mạng trở về.

Nguyễn Sỹ Hồ từng đi qua chiến tranh bằng những bước chân hành quân, rồi đi qua thời bình bằng những nét phấn trên bục giảng. Nhưng có lẽ, bài học vĩ đại nhất mà ông để lại không nằm trên những trang giáo án, mà nằm trên những dặm đường nhọc nhằn đi tìm đồng đội. Câu chuyện của ông minh chứng cho một chân lý giản dị: Chiến tranh có thể đã kết thúc trên các bàn đàm phán, nhưng nghĩa tình đồng đội thì vĩnh viễn trường tồn. Và với những người lính như ông, chừng nào đồng đội còn nằm lại bơ vơ, chừng đó cuộc chiến vẫn chưa thực sự khép lại