LỜI THỀ HÁT MÔN – BỐN MỤC TIÊU CỦA MỘT CUỘC KHỞI NGHĨA

Trong câu chuyện về Hai Bà Trưng, có một khoảnh khắc đặc biệt thường được nhắc lại qua sử sách và truyền thống lịch sử, đó là lời thề trước khi cuộc khởi nghĩa bùng nổ. Theo tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu, trước ba quân, Trưng Trắc đã nêu bốn mục tiêu của cuộc khởi nghĩa, trong đó có ý rửa sạch nợ nước, dựng lại nghiệp xưa họ Hùng, giải nỗi oan của chồng và hoàn thành công việc lớn. Những lời ấy, dù được truyền lại qua các nguồn sử học khác nhau, cho chúng ta một cách nhìn rất rõ về động lực của cuộc nổi dậy năm 40. Đó không phải câu chuyện đơn giản của một người phụ nữ vì mất chồng mà nổi giận, mà là sự kết hợp giữa nỗi đau riêng và ý thức về vận mệnh của cộng đồng. Trưng Trắc là con gái của Lạc tướng Mê Linh, còn Trưng Nhị là em gái bà. Hai chị em sống trong bối cảnh chính quyền Đông Hán kiểm soát vùng Giao Chỉ và các thủ lĩnh địa phương phải chịu sự chi phối của chính quyền đô hộ. Khi Thi Sách, chồng của Trưng Trắc, bị sát hại, nỗi đau riêng càng làm cho mâu thuẫn vốn đã tồn tại trở nên gay gắt. Nhưng điều đáng chú ý là khi đứng trước nghĩa quân, mục tiêu đầu tiên trong lời thề lại hướng đến “nước thù”, sau đó là “nghiệp xưa họ Hùng”, rồi mới đến chuyện riêng của chồng. Cách sắp xếp ấy được các nhà sử học sử dụng để nhấn mạnh rằng cuộc khởi nghĩa mang mục tiêu rộng lớn hơn việc trả thù cá nhân. Năm 40, Hai Bà dựng cờ tại Hát Môn, lực lượng nhanh chóng tập hợp về Mê Linh rồi tiến đánh các trung tâm của chính quyền Đông Hán. Phong trào lan rộng, nhiều nơi hưởng ứng và theo ghi chép truyền thống, nghĩa quân giành được 65 thành. Chính quyền đô hộ ở Giao Chỉ và một số khu vực lân cận nhanh chóng tan rã, Tô Định phải bỏ chạy. Sau thắng lợi, Trưng Trắc lên ngôi vua và đóng đô tại Mê Linh. Như vậy, lời thề trước khi khởi nghĩa không chỉ là một lời tuyên bố về ý chí mà còn được tiếp nối bằng hành động cụ thể. Nếu lời thề là điểm xuất phát về tinh thần, thì việc đánh chiếm các trung tâm chính quyền và xây dựng chính quyền Trưng Vương chính là bước biến ý chí thành hiện thực. Trong thời gian ngắn ngủi tồn tại, chính quyền Trưng Vương đã phải giải quyết nhiều vấn đề của một đất nước vừa giành lại quyền tự chủ. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Trưng Vương có những chính sách như miễn thuế trong hai năm và bãi bỏ một số gánh nặng mà người dân phải chịu dưới chính quyền trước đó. Điều đó cho thấy mục tiêu của cuộc khởi nghĩa không dừng lại ở việc đánh đuổi quan lại Đông Hán mà còn hướng đến việc thiết lập một đời sống chính trị mới. Tuy nhiên, nền độc lập ấy đứng trước thử thách rất lớn. Nhà Hán không chấp nhận mất quyền kiểm soát và năm 42 đã cử Mã Viện đem quân sang đàn áp. Hai Bà Trưng cùng lực lượng của mình đối đầu với quân Hán tại Lãng Bạc rồi rút về Cẩm Khê tiếp tục chiến đấu. Đến năm 43, cuộc kháng chiến thất bại. Nhưng nếu nhìn lại lời thề năm xưa, có thể thấy Hai Bà đã thực hiện điều quan trọng nhất: họ đã biến ý chí thành hành động và làm cho khát vọng tự chủ trở thành một sự kiện lịch sử cụ thể. Lời thề Hát Môn vì thế không chỉ là một câu chuyện cổ được kể lại trong những ngày lễ tưởng niệm Hai Bà Trưng. Nó là biểu tượng cho sự lựa chọn của một con người trước thời điểm lịch sử: lựa chọn đứng lên thay vì chấp nhận, lựa chọn hành động thay vì chỉ than khóc, lựa chọn đặt lợi ích của cộng đồng bên cạnh nỗi đau của gia đình. Hơn hai nghìn năm sau, khi đọc lại những lời thề ấy, điều đáng nhớ nhất không phải là những câu chữ cổ xưa mà là tinh thần phía sau chúng. Đó là tinh thần của một người phụ nữ đã biến mất mát thành quyết tâm và biến quyết tâm thành một cuộc khởi nghĩa làm rung chuyển chính quyền Đông Hán ở Giao Chỉ. Chính vì vậy, lời thề Hát Môn luôn được xem là một trong những hình ảnh tiêu biểu nhất khi kể câu chuyện về Hai Bà Trưng.