Lời thề trước bàn thờ Bác
Tháng 9 năm 1969 — tin từ Hà Nội
Tin Bác mất đến vùng đất cuối trời Nam vào những ngày tháng Chín năm 1969. Ở xã Hưng Mỹ, Cà Mau, cán bộ và người dân nghe tin trong im lặng — thứ im lặng nặng nề hơn tiếng bom đạn thường ngày.
Bà Phạm Thị Bay — người dân quen gọi là Ba Bay — khi đó ba mươi tuổi, đang giữ cương vị Phó bí thư xã Hưng Mỹ. Mười bốn năm trước, năm mười sáu tuổi, bà đã tham gia kháng chiến. Chiến tranh không xa lạ với bà. Nhưng nỗi đau mất Bác là thứ khác.
Giữa vùng địch kiểm soát, một quyết định táo bạo được đưa ra: dựng đền thờ Bác ngay tại đây, ngay lúc này, dù bom đạn vẫn còn.
II · Ngôi đền đầu tiên
Bà Ba Bay vận động người dân bí mật góp công, góp của. Địa điểm được chọn là ngã ba Đầu Sấu, trên phần đất của gia đình ông Nguyễn Văn Cung ở ấp Rau Dừa. Không ai biết ngoài những người tham gia. Không một lời bàn tán.
Chỉ trong khoảng mười ngày, ngôi đền bằng cây lá dựng xong — đơn sơ nhưng trang nghiêm. Ngày khánh thành, người ta rước ảnh Bác làm bằng lụa trong khung gỗ hình chữ nhật, đi qua từng con đường làng giữa tiếng pháo vẫn còn vọng xa.
Địch nhiều lần tổ chức tấn công, đốt phá. Du kích đào hầm hào, cắm bãi chông bảo vệ. Ngôi đền đứng vững — cho đến khi chiến tranh ngày càng khốc liệt, vật liệu tạm bợ không còn chịu được nữa.
III · Tháng 10 năm 1974 — lời thề bằng mực đỏ
Năm 1973, Huyện ủy Cái Nước điều bà Ba Bay về làm Bí thư xã Tân Hưng Đông — địa bàn đang bị kìm kẹp nặng nề nhất. Phân chi khu Cái Nước án ngữ ngay đó với hơn hai trăm quân Bảo an, pháo 105 li, cối 81, hệ thống đồn bốt kiên cố. Phía ta: hơn mười người.
Tại đại hội do Tỉnh ủy tổ chức, bà cam kết giải phóng Chi khu Cái Nước trước tháng 12 năm 1974. Trở về địa phương, bà quyết định làm công tác tư tưởng trước khi đánh trận.
Ngày 3 tháng 10 năm 1974, Đại hội Đảng bộ xã Tân Hưng Đông khai mạc trước bàn thờ Bác. Bà đọc di chúc của Người, phát động quyết tâm chiến đấu, rồi tuyên bố một điều chưa từng có: đại hội chỉ khai mạc — khi nào giải phóng được Chi khu Cái Nước mới bế mạc.
Lời thề được ghi vào sổ vàng lịch sử bằng mực đỏ: nếu chiến thắng, bà sẽ xây lại đền thờ Bác trên chính nền đất giặc đang đóng quân.
IV · Một mình với trái đạn 105 li
Để đánh được Chi khu, cần đạn. Bà Ba Bay tự đứng ra sưu tầm — từ các đồn địch bị chiếm, từ những quả bom chưa nổ còn nằm rải rác trên cánh đồng.
Có lần, bà tiếp cận một trái đạn pháo 105 li một mình. Trước khi đi, bà yêu cầu đồng đội đứng xa — nếu có rủi ro, chỉ một mình bà chịu.
"Tìm được trái đạn mà tim như rớt ra ngoài. Nếu nó nổ thì…"
— Bà Phạm Thị Bay, kể lại
Bà dừng lại ở đó, không nói tiếp. Không cần nói tiếp.
Cuối cùng bà thu về được mười đầu đạn pháo và một nghìn viên đạn.
V · Đêm thứ mười lăm
Khi lực lượng và vũ khí đã sẵn sàng, bà Ba Bay lãnh đạo bộ đội địa phương, du kích, phụ nữ và binh vận bao vây Chi khu Cái Nước, cô lập hoàn toàn. Trận chiến kéo dài hơn mười lăm ngày đêm.
Đến đêm thứ mười lăm, quân địch tháo chạy, bỏ đồn.
Chi khu Cái Nước được giải phóng. Đại hội Đảng bộ xã — khai mạc từ ngày 3 tháng 10 — chính thức bế mạc sau tám mươi ba ngày. Một kỳ đại hội chưa từng có trong lịch sử địa phương.
VI · Ngôi đền thứ hai — trên nền đất giặc
Giữ đúng lời thề trước bàn thờ Bác, ngay sau chiến thắng, bà Ba Bay phát động nhân dân xây lại đền thờ — trên chính khu đất từng là nơi giam giữ, tra tấn cán bộ cách mạng.
Công trình khởi công ngày 5 tháng 1 năm 1975. Lần này không còn cây lá tạm bợ — đền được xây bằng bê tông, hai tầng mái ngói, bốn cửa quay bốn hướng, bên trong đặt tượng Bác bằng thạch cao. Hàng trăm người dân tự nguyện góp sức.
Chiều ngày 29 tháng 3 năm 1975 — chỉ một tháng trước ngày đất nước thống nhất — lễ khánh thành được tổ chức. Hàng ngàn người đến dâng hương, báo công.
Lời thề bằng mực đỏ năm ấy đã được giữ trọn.
Ngày 6.11.1978, bà Phạm Thị Bay được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Năm 1996, Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Cái Nước được công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.
Nay ở tuổi 87, bà sống bình dị tại quê nhà, gần chợ Rau Dừa — nơi ngôi đền đầu tiên từng được dựng lên trong bí mật, hơn nửa thế kỷ trước.
