Lời từ chối của Tô Thị Tẻ giữa cuộc đấu tranh ở Đầm Dơi

Trên những dòng sông chằng chịt của Đầm Dơi vào một buổi sáng tháng 3 năm 1961, hơn một nghìn chiếc xuồng ba lá nối nhau hướng về chi khu. Trên xuồng phần lớn là phụ nữ và người cao tuổi. Họ không mang theo vũ khí, chỉ có biểu ngữ, loa phát thanh và những yêu cầu rất cụ thể: chấm dứt càn quét, không bắn phá nông thôn, không bắt thanh niên đi lính và không dồn dân vào ấp chiến lược. Ở hàng đầu của đoàn người ấy có Tô Thị Tẻ, một nữ đoàn viên mới mười tám tuổi.

Tô Thị Tẻ sinh năm 1943 tại xã Tân Đức, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau. Thuở nhỏ, chị từng tham gia đội ca múa kịch của xã và Đội Thiếu niên Tiền phong. Khi hoạt động cách mạng chuyển vào bí mật, cô gái trẻ làm nhiệm vụ liên lạc, canh gác và bảo vệ cơ sở. Năm mười sáu tuổi, chị được kết nạp vào Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam. Sự nhanh nhẹn, điềm tĩnh và tận tụy khiến chị sớm trở thành một hạt nhân trong phong trào đấu tranh chính trị tại địa phương.

Giữa năm 1960, phong trào ở Đầm Dơi phát triển theo ba hướng phối hợp: chính trị, vũ trang và binh vận. Trong đó, lực lượng phụ nữ giữ vai trò nổi bật ở mũi đấu tranh trực diện. Tô Thị Tẻ cùng chi đoàn thanh niên làm nòng cốt, tổ chức quần chúng đến tận cơ quan của chính quyền đối phương để đưa yêu sách và tố cáo những cuộc càn quét gây tổn thất cho người dân.

Sáng ngày 21 tháng 3 năm 1961, khoảng ba nghìn người trên hơn một nghìn chiếc xuồng tiến vào Chi khu Đầm Dơi. Đoàn biểu tình lập một đại đội xung kích, trong đó Tô Thị Tẻ làm tổ trưởng, cùng hai tổ viên Trần Thị Đầy và Trần Thị Hương dẫn đầu. Khi ba mươi chiếc xuồng của đội xung kích vừa tiếp cận bờ, lực lượng canh giữ nổ súng và ném lựu đạn xuống sông. Trước sự hoảng hốt của đồng đội, chị Tẻ động viên mọi người giữ bình tĩnh, giương cao biểu ngữ và tiếp tục phát loa.

Đoàn người vẫn lên bờ, đòi gặp quận trưởng để trình bày yêu sách. Tô Thị Tẻ cùng nhiều người bị bắt, còng tay và giam trong vòng dây kẽm gai. Bên ngoài, cuộc đấu tranh không dừng lại. Đến ngày 23 tháng 3, khoảng năm nghìn người được tăng cường từ nhiều hướng tiếp tục tiến về chi khu, vừa đòi giải quyết nguyện vọng, vừa yêu cầu trả tự do cho những người bị bắt. Cuộc đàn áp làm hai mươi bảy người hy sinh, trong đó có bà Trần Thị Ký, mẹ của Tô Thị Tẻ.

Trong nơi giam giữ, chị Tẻ bị dụ dỗ từ bỏ hàng ngũ và chấp nhận làm vợ một người từng hoạt động cách mạng nhưng đã đầu hàng đối phương. Chị dứt khoát trả lời rằng mình thà nằm lại trên đất Đầm Dơi chứ không phản bội quê hương. Những ngày bị giam và tra tấn sau đó không làm chị khai báo hay khuất phục. Chị vẫn lên án việc đàn áp người dân cho đến khi bị sát hại và chôn sống.

Tô Thị Tẻ hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng thái độ bất khuất của chị đã trở thành ngọn lửa cổ vũ phong trào đấu tranh chính trị ở Đầm Dơi và Cà Mau. Tư liệu địa phương ghi nhận riêng năm 1961 có 3.387 cuộc đấu tranh chính trị trực diện với 57.305 lượt người tham gia; sang năm 1962, con số tăng lên 5.344 cuộc với 59.315 lượt người. Những số liệu ấy cho thấy sự hy sinh của chị không rơi vào im lặng mà hòa vào một phong trào quần chúng rộng lớn.

Năm 2011, Chủ tịch nước truy tặng Tô Thị Tẻ danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên chị ngày nay hiện diện trên đường phố Cà Mau; lá cờ Đảng và chiếc áo gắn với chị được lưu giữ tại Bảo tàng Ninh Bình như một biểu tượng của tình nghĩa kết nối hai miền.

Câu chuyện về Tô Thị Tẻ nhắc chúng ta rằng sức mạnh lịch sử không chỉ được tạo nên trên chiến trường. Có khi sức mạnh ấy bắt đầu từ một chiếc xuồng nhỏ, một tấm biểu ngữ và sự can đảm của những con người tay không vẫn dám lên tiếng trước bạo lực. Chị đã không sống đến ngày đất nước hòa bình, nhưng lời từ chối phản bội quê hương của người con gái mười tám tuổi vẫn còn nguyên giá trị về lòng trung thành, phẩm giá và trách nhiệm với cộng đồng.