Lớn lên trong nhà khá giả nhưng không nhàn: từ một số phận đến một thế hệ

Đọc bản hồi ký do chính ông ngoại Lường Văn Giá viết, tôi không chỉ nhìn thấy các mốc đời mà còn hình dung được một tuổi thơ bị những lo toan cơm áo phủ kín. Cậu bé quê bản Lắc, Chiềng Cơi, đã phải trưởng thành sớm trong hoàn cảnh mà quyền lựa chọn của trẻ thơ gần như không có.

Có thể xem lớn lên trong nhà khá giả nhưng không nhàn như một lát cắt của đời ông Lường Văn Giá. Trong gia đình chủ nhà có điều kiện, ông vẫn phải làm bất cứ việc gì được giao. Hồi ký phân biệt rất rõ cuộc sống đủ đầy của gia chủ với phần việc nặng nề dành cho cậu bé. Nếu chỉ nhìn vào một dòng này, ta dễ bỏ qua cả những năm tháng trước và sau nó. Nhưng khi đặt trong hành trình từ tuổi thơ khó khăn, qua công tác và gia đình, chi tiết ấy giúp làm rõ một bước chuyển hoặc một nỗi niềm đã được ông ghi nhận.

Trong phần kể về niên thiếu, ông ghi rất cụ thể các nguyên tắc khắt khe của nhà nuôi: giã xong gạo trước khi mọi người thức dậy, trông nom đàn vịt đông và chịu những hình phạt khi công việc không như ý. Những lời kể ấy khiến tuổi thơ không còn là một khái niệm chung chung. Nó có công việc, nỗi lo, những bữa ăn và cả giấc ngủ thiếu yên ổn.

Tôi không muốn kể thay ông những cuộc trò chuyện hay cảnh tượng mà bản hồi ký không ghi. Chỉ các chi tiết ông để lại đã đủ làm người đọc xúc động: một buổi giã gạo, một đàn vịt phải trông, một chỗ nằm tạm qua đêm hoặc một gốc cây để nương náu. Mỗi chi tiết tưởng như bình thường đều nói về trách nhiệm quá lớn đặt lên đôi vai của một đứa trẻ.

Đặt mảnh ký ức này bên cạnh những chặng khác của cuộc đời ông, tôi thấy quá khứ không chỉ là những năm tháng xếp trên một dòng thời gian. Sự đủ đầy của một mái nhà không đồng nghĩa mọi người sống dưới mái nhà ấy đều được che chở như nhau. Những điều ông ghi chép có thể được đọc từ nhiều góc độ, nhưng đều dẫn về hình ảnh một người gắn bó với cội nguồn, trách nhiệm và tình thương. Cách hiểu ấy khiến tôi trân trọng hơn bản viết mà ông đã để lại cho gia đình.

Tuổi thơ của ông ngoại đã đi qua rất lâu, nhưng những chi tiết như bữa cơm, nơi ngủ và gốc cây si vẫn ở lại. Chúng nhắc tôi rằng lịch sử gia đình không được tạo nên chỉ từ những sự kiện lớn, mà còn từ đời sống thường ngày của con người. Chính từ đó, hình ảnh ông trở nên gần gũi và đáng kính hơn.