Lòng căm phẫn của nhân dân Giao Chỉ.

Trong những chuyến đi qua Mê Linh, Cổ Loa, Luy Lâu và các làng cổ ven sông Hồng, tôi thường tự hỏi: điều gì đã khiến cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng có thể bùng lên mạnh mẽ đến vậy? Không chỉ là cái chết của Thi Sách, không chỉ là sự phẫn uất của Trưng Trắc, mà còn là lòng căm phẫn đã tích tụ từ lâu trong nhân dân Giao Chỉ.

Là người sưu tầm lịch sử, tôi hình dung đầu thế kỷ I như một bầu trời đầy mây nặng. Mâu thuẫn giữa chính quyền đô hộ Đông Hán và cư dân bản địa không xuất hiện trong một ngày, mà được dồn nén qua nhiều năm tháng.

Nỗi khổ của người nông dân

Khi đứng giữa cánh đồng lúa Bắc Bộ, tôi thường nghĩ đến người nông dân Giao Chỉ hơn hai nghìn năm trước. Họ cày cấy trên mảnh ruộng của mình, nhưng thành quả lao động không hoàn toàn thuộc về họ.

Họ phải:

• Nộp thuế ruộng.

Một mùa lúa tốt không chỉ mang lại niềm vui mà còn kéo theo nỗi lo: phải nộp bao nhiêu cho quan lại đô hộ?

Lao dịch và sự kiệt quệ

Tôi cho rằng điều khiến dân chúng oán hận sâu sắc nhất là bị cưỡng bức lao động.

Người dân bị bắt đi phu nhiều ngày, nhiều tháng. Ruộng đồng ở nhà thiếu người chăm sóc, gia đình thiếu lao động, cuộc sống trở nên bấp bênh.

Tôi thường tưởng tượng cảnh một người đàn ông bị gọi đi đắp thành giữa mùa cấy, người vợ phải một mình lo ruộng nương và con cái. Chính những nỗi khổ rất đời thường ấy đã nuôi dưỡng sự bất bình âm ỉ trong lòng dân chúng.

Quan lại hà khắc

Trong ký ức lịch sử của người Việt, Tô Định không chỉ là một viên Thái thú mà là biểu tượng của sự áp bức và coi thường người bản địa.

Dân gian kể về:

• Thu thuế gắt gao.

Dù một số chi tiết có thể mang màu sắc truyền thuyết, chúng phản ánh cảm nhận chung của cộng đồng về sự hà khắc của bộ máy đô hộ.

Sự xúc phạm đến danh dự cộng đồng

Điều khiến tôi suy ngẫm nhiều nhất là: người Việt cổ không chỉ phẫn nộ vì nghèo khổ, mà còn vì bị xúc phạm danh dự và bản sắc.

Khi các Lạc tướng bị giám sát, bị hạn chế quyền lực, thậm chí bị giết hại như trường hợp Thi Sách, nhiều người cảm thấy không chỉ một cá nhân bị tổn thương mà cả cộng đồng Lạc Việt bị coi thường.

Trong xã hội cổ đại, danh dự của dòng họ, làng xóm và thủ lĩnh có ý nghĩa rất lớn. Đụng chạm đến danh dự ấy dễ làm bùng lên phản kháng mạnh mẽ.

Nỗi căm phẫn lan rộng như thế nào?

Tôi thường hình dung lòng căm phẫn không lan truyền bằng văn bản hay chiếu chỉ, mà bằng những cuộc trò chuyện trong làng quê:

• Ngoài đồng ruộng.

Người này kể cho người kia nghe chuyện thuế nặng, chuyện bắt phu, chuyện quan lại đánh đập, chuyện Thi Sách bị giết. Từ những câu chuyện ấy, sự bất mãn cá nhân dần biến thành tâm trạng chung của cộng đồng.

Từ sợ hãi đến căm phẫn

Theo tôi, đây là bước chuyển quan trọng nhất.

Ban đầu, nhiều người có thể sợ hãi trước quyền lực của nhà Hán. Nhưng khi áp bức kéo dài và ngày càng nặng nề, nỗi sợ dần chuyển thành:

Giai đoạn 1

Sợ hãi

Giai đoạn 2

Cam chịu

Giai đoạn 3

Căm phẫn

Giai đoạn 4

Đứng lên hành động

Lịch sử nhiều dân tộc cho thấy: khi con người không còn thấy con đường sống trong sự cam chịu, họ bắt đầu tìm con đường phản kháng.

Vì sao nhân dân hưởng ứng Hai Bà Trưng?

Đây là câu hỏi tôi luôn tự đặt ra.

Nếu nhân dân Giao Chỉ không có lòng căm phẫn sâu sắc, lời kêu gọi của Trưng Trắc khó có thể tạo nên phong trào lớn. Nhưng khi ngọn cờ khởi nghĩa xuất hiện, nó đã chạm đúng tâm trạng của hàng vạn người:

• Nông dân khổ vì thuế và phu dịch.

Ngọn cờ ấy trở thành nơi gửi gắm nỗi oán hận, niềm hy vọng và khát vọng tự chủ.

Một hình ảnh tôi luôn nhớ

Tôi thường tưởng tượng một đêm ở Mê Linh sau khi tin Thi Sách bị giết truyền đi. Trong các ngôi nhà tranh, người dân thì thầm bàn tán. Có người tức giận, có người lo sợ, có người nói: “Nếu cứ thế này, chúng ta còn chịu đến bao giờ?”

Chính những lời thì thầm ấy, theo tôi, là lúc lòng căm phẫn của nhân dân bắt đầu kết thành sức mạnh lịch sử.

Ý nghĩa của lòng căm phẫn

Là người sưu tầm lịch sử, tôi cho rằng lòng căm phẫn của nhân dân Giao Chỉ không chỉ là cảm xúc tiêu cực. Nó có hai mặt:

Mặt

Ý nghĩa

Phản kháng

Chống áp bức và bóc lột

Tích cực

Thúc đẩy liên kết cộng đồng

Chính sự phẫn nộ chung đã giúp các cộng đồng vốn phân tán nhận ra rằng họ có nỗi khổ chung và mục tiêu chung.

Mỗi lần rời Mê Linh, tôi luôn mang theo cảm giác rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi các anh hùng, mà còn bởi tâm trạng của nhân dân.

Lòng căm phẫn của nhân dân Giao Chỉ là kết quả của thuế khóa nặng nề, lao dịch cưỡng bức, sự đàn áp của quan lại Hán và sự xúc phạm đến danh dự, phong tục và bản sắc của người Việt.

Khi lòng căm phẫn ấy gặp ngọn cờ của Hai Bà Trưng, nó đã biến từ cảm xúc âm thầm thành sức mạnh quật khởi của cả một vùng đất.

Và có lẽ, bài học sâu sắc nhất mà lịch sử để lại là: một dân tộc có thể chịu đựng gian khổ rất lâu, nhưng khi sự áp bức chạm đến quyền sống, danh dự và bản sắc của cộng đồng, lòng căm phẫn của nhân dân có thể trở thành nguồn sức mạnh làm thay đổi lịch sử.