"Lớp học chính trị ngầm dưới hầm tối và bản lĩnh của người tù mang mật danh số 2":

Chuyến xe tù định mệnh lên miền biên viễn

Tháng 2 năm 1933, một chiếc xe bò quây kín bạt gầm rú, rề rà bò lên những con dốc đất đỏ dựng đứng của vùng Tây Bắc. Bên trong xe, sáu người lính áp giải cầm súng chĩa thẳng vào một người thanh niên gầy gộc, cổ chân găm chặt vào một chiếc cùm sắt nặng trịch. Người thanh niên ấy có ánh mắt sắc sảo, cương nghị, quê gốc ở Quảng Trị – đồng chí Lê Duẩn.

Sau khi bị bắt tại Hải Phòng năm 1931 và chịu những trận tra tấn thừa sống thiếu chết ở ngục Hỏa Lò, thực dân Pháp kết án ông 20 năm tù cấm cố và quyết định đày ông lên Nhà tù Sơn La – nơi được mệnh danh là "rừng thiêng nước độc", dùng bệnh tật làm vũ khí giết dần tù nhân.

Ngay khi bước qua cánh cổng sắt nặng nề của ngục Sơn La, chúa ngục Pháp nhìn thẳng vào Lê Duẩn, cười nhạt bảo: "Ở đây, vách đá cao, muỗi rừng nhiều hơn lá. Chưa có thằng cộng sản nào sống sót qua nổi 3 mùa sương muối ở đây đâu".

Ông không nói gì, chỉ lặng lẽ lê đôi chân xiềng xích vào phòng giam tập thể. Căn phòng tối tăm, nồng nặc mùi hôi thối, bên dưới sàn nứa là dòi bọ, bên trên là những chiếc cùm sắt chạy dọc suốt sạp nằm.

"Trường học cách mạng" bí mật dưới ánh nến mỡ lợn

Thực dân Pháp muốn biến nhà tù thành nơi chôn vùi ý chí, nhưng Lê Duẩn và các chiến sĩ cách mạng đã biến nó thành một trường học lý luận vĩ đại.

Mỗi buổi tối, khi lính gác đi tuần qua khỏi hành lang, cả phòng giam lập tức chuyển trạng thái. Lê Duẩn lúc bấy giờ tuy cơ thể suy kiệt, bị những cơn sốt rét rừng hành hạ làm da dẻ xanh xao, nhưng giọng nói của ông vẫn vô cùng ấm áp, rành rọt. Ông chính là "giảng viên chính" của lớp học lý luận chính trị ngầm trong tù.

Không có bảng đen, không có sách vở, Lê Duẩn dùng trí nhớ thiên tài của mình để đọc thuộc lòng từng chương trong chủ nghĩa Mác - Lênin, dịch lại và giảng giải cho các anh em tù nhân nghe. Giấy viết được nhặt nhạnh từ những bao thuốc lá cũ của lính gác vứt đi. Mực viết được chế bằng cách lấy than củi mài nhỏ trộn với nước cơm dẻo.

Để có ánh sáng học bài mà không bị chòi canh phát hiện, các chiến sĩ đã gom góp từng chút mỡ lợn từ những bữa ăn thiu thối hằng ngày, cho vào một chiếc vỏ nắp chai rỉ sét, lấy sợi chỉ quần áo sờn làm bấc để chế thành một ngọn đèn dầu lạc tự chế leo lét.

Quây quần quanh ánh lửa nhỏ ấy, những người tù đầu trọc, xích chân lạch cạch ngồi chăm chú nuốt từng lời giảng của Lê Duẩn. Ông dạy họ cách tổ chức quần chúng, cách đấu tranh bí mật khi ra tù. Chính những buổi học thâu đêm ấy đã thổi bùng ngọn lửa hy vọng, biến những cái xác gầy gộc thành những chiến sĩ gang thép.

Cuộc tuyệt thực nghẹt thở đối đầu với chúa ngục

Mùa đông năm 1933, để đàn áp phong trào học tập của tù nhân, giám ngục Pháp cắt giảm khẩu phần ăn xuống mức tồi tệ nhất: cơm trộn đầy sạn cát và nước canh thối. Nhiều chiến sĩ trẻ đã ngã xuống vì kiệt sức.

Đứng trước tình thế đó, Lê Duẩn đã cùng Ban chỉ huy nhà tù phát động một cuộc tuyệt thực quy mô lớn toàn trại. Toàn bộ tù nhân chính trị đồng loạt nằm im trên sạp nứa, không một ai đụng vào bát cơm của cai ngục mang vào. Họ dùng sự im lặng đáng sợ để đối đầu với họng súng kẻ thù.

Đến ngày thứ ba của cuộc tuyệt thực, tên chúa ngục Pháp tức điên cuồng. Hắn dẫn một toán lính ôm súng xông vào phòng giam, giậm giày đinh rầm rập trên sàn. Hắn chỉ thẳng họng súng vào ngực Lê Duẩn – người mà hắn nghi ngờ là kẻ đứng sau chủ mưu – và thét lên bằng tiếng Pháp: "Thằng kia! Mày muốn chết đói ở đây đúng không? Khai mau, ai bày đầu ra trò này, nếu không tao bắn!".

Trong không gian nghẹt thở, các chiến sĩ xung quanh đều nín thở, sẵn sàng lấy thân mình che đạn cho ông. Thế nhưng, Lê Duẩn vẫn bình thản. Ông chậm rãi gượng dậy, ngồi thẳng lưng trên sạp tù, đôi mắt sắc lẹm nhìn thẳng vào họng súng của tên chúa ngục. Ông trả lời bằng tiếng Pháp một cách đĩnh đạc, khúc chiết:

"Chúng tôi tuyệt thực không phải vì muốn chết, mà vì muốn sống! Chính các ông đang vi phạm luật pháp khi bắt tù nhân ăn gạo mục, cá ươn. Nếu các ông nổ súng, ngày mai cả nước Pháp sẽ biết các ông tàn sát tù nhân chính trị tại đây!"

Lời nói đanh thép, bản lĩnh vững vàng của người cộng sản Lê Duẩn đã đánh trúng vào nỗi sợ hãi bị vạch trần tội ác của chính quyền thực dân. Tên chúa ngục run tay, từ từ hạ nòng súng xuống. Hắn hầm hầm quay lưng bước ra ngoài. Ngày hôm sau, nhà tù buộc phải nhượng bộ, cải thiện chế độ ăn uống và cấp thuốc men cho tù nhân. Trận đối đầu nghẹt thở ấy kết thúc bằng thắng lợi vang dội của quân ta, và uy tín của đồng chí Lê Duẩn càng thêm sáng chói khắp ngục Sơn La.

Những năm tháng nếm mật nằm gai, rèn luyện bản lĩnh sắt đá ngay trong "địa ngục trần gian" Sơn La đã không thể bẻ gãy được người chiến sĩ ấy. Ngược lại, nó đã tôi luyện nên một nhà lãnh đạo kiệt xuất Lê Duẩn, để sau khi ra tù, ông tiếp tục chèo lái phong trào cách mạng, trở thành vị Tổng Bí thư kính yêu của dân tộc Việt Nam.