Lớp học dưới hầm và “hợp tác xã” của 130 thiếu nhi Duy Viên

Buổi học của trẻ em Duy Viên không bắt đầu bằng tiếng trống trường.

Các em lắng nghe tiếng động cơ trên bầu trời trước khi mở sách. Nếu không có máy bay, lớp học tiếp tục. Nếu tiếng báo động vang lên, thầy trò lập tức xuống hầm chữ A hoặc những đoạn giao thông hào đã được đào sẵn.

Duy Viên là một thôn thuộc xã Vĩnh Lâm, khu vực Vĩnh Linh. Trong những năm chiến tranh, nơi đây nằm gần giới tuyến quân sự tạm thời và thường xuyên bị máy bay, pháo binh đánh phá. Trường học, nhà cửa và đồng ruộng đều có thể trở thành mục tiêu.

Nhưng những đứa trẻ ở Duy Viên không ngừng học.

Bàn học có thể được đặt trong hầm. Ánh sáng không đủ, thầy cô và học sinh tìm cách mở cửa hầm hoặc dùng đèn vào những giờ an toàn. Sách vở được cất trong túi để có thể mang đi thật nhanh khi báo động. Có hôm bài học bị ngắt nhiều lần vì tiếng máy bay, nhưng khi yên tiếng bom, thầy trò lại trở về đúng dòng chữ còn viết dở.

Học xong, các em không về nhà vui chơi như trẻ em thời bình.

Gần 130 đội viên thiếu niên, nhi đồng của thôn Duy Viên tập hợp thành những nhóm nhỏ để nhận công việc. Người lớn gọi tổ chức ấy bằng một cái tên đặc biệt: Hợp tác xã Măng non Duy Viên.

Các em còn nhỏ, nhưng công việc được phân chia nghiêm túc. Một nhóm chăm sóc những con trâu, bò bị gầy yếu của hợp tác xã nông nghiệp. Nhóm khác tham gia trồng lúa, trồng khoai hoặc nuôi bèo hoa dâu để làm phân xanh. Những em lớn hơn giúp phát quang đường làng, thu gom vật liệu và hỗ trợ các gia đình đang thiếu người lao động.

Việc chăm một con trâu trong chiến tranh không đơn giản.

Ban ngày, các em phải tìm nơi có cỏ nhưng vẫn đủ kín đáo để tránh máy bay phát hiện. Khi có báo động, người phải xuống hầm, còn trâu bò phải được đưa vào nơi có cây hoặc công sự che chắn. Nếu gia súc bị thương hoặc chết vì bom, hợp tác xã sẽ mất một nguồn sức kéo quan trọng cho vụ mùa tiếp theo.

Vì vậy, mỗi con vật được các em chăm khỏe trở lại đồng nghĩa với việc người lớn có thêm sức cày ruộng, thêm cơ hội giữ được mùa màng.

Ngoài lao động sản xuất, đội viên Duy Viên còn giúp đỡ gia đình thương binh, liệt sĩ. Các em quét sân, lấy nước, cắt cỏ, chăm vật nuôi hoặc làm những phần việc vừa sức. Những gia đình có người đang chiến đấu xa nhà cũng được thiếu nhi trong thôn thay nhau hỗ trợ.

Có em vừa mất người thân. Có em có cha đang ở chiến trường. Nhưng khi đến giúp một gia đình khác, các em ít khi kể về khó khăn của mình.

Trong những đợt máy bay rải truyền đơn, thiếu nhi Duy Viên còn tham gia thu gom và tiêu hủy số giấy ấy, không để chúng phát tán trong làng. Các em cũng làm nhiệm vụ quan sát, báo động và nhắc nhau chấp hành quy định phòng tránh.

Sau mỗi buổi lao động, lớp học dưới hầm lại sáng đèn.

Những bàn tay vừa cắt cỏ, trồng khoai trở về cầm bút. Bài toán vẫn phải làm đủ. Trang tập đọc vẫn phải đọc hết. Các em hiểu rằng lao động giúp quê hương vượt qua trước mắt, còn học tập là cách chuẩn bị cho ngày đất nước hòa bình.

Phong trào của thiếu nhi Duy Viên dần được biết đến bên ngoài Vĩnh Linh.

Theo tư liệu từ Cổng thông tin về Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong gần bốn năm, Người đã tám lần gửi thư khen, tặng huy hiệu và bằng khen cho các tập thể, cá nhân tiêu biểu ở Vĩnh Linh. Hợp tác xã Măng non Duy Viên là một trong những tập thể thiếu nhi được biểu dương.

Những lá thư từ Hà Nội đi qua một hành trình dài mới đến được vùng giới tuyến. Khi thư được đọc trước tập thể, các em ngồi bên nhau trong căn hầm hoặc khoảng sân vừa được dọn lại sau một trận bom. Phần thưởng không phải đồ chơi hay bánh kẹo. Điều khiến các em tự hào nhất là những việc mình làm tại một thôn nhỏ đã được Bác Hồ biết tới.

Sự ghi nhận ấy trở thành động lực để các đội viên tiếp tục học tập và lao động.

Các em không tạo nên một chiến thắng bằng súng đạn. Thành tích của Hợp tác xã Măng non Duy Viên được làm nên từ những việc tưởng như rất nhỏ: một con trâu được chăm khỏe, một luống khoai được vun lại, một gia đình thương binh có người gánh nước, một buổi học tiếp tục sau khi tiếng bom vừa dứt.

Nhưng chính những việc nhỏ ấy giúp đời sống của một làng quê không bị chiến tranh làm cho tê liệt.

Ngày nay, tại địa phương vẫn có công trình mang tên Măng non Duy Viên, nhắc lại phong trào thiếu nhi năm xưa. Những lớp học đã trở lại trên mặt đất. Trẻ em không còn phải mang sách xuống hầm hoặc ngẩng lên nghe tiếng máy bay trước khi đến trường.

Câu chuyện của gần 130 đội viên Duy Viên cho thấy lịch sử không chỉ được viết bởi những người đã trưởng thành.

Có một thế hệ trẻ em từng đi học giữa bom đạn, lao động sau giờ học và nhận phần trách nhiệm của mình đối với quê hương. Các em không đợi lớn lên mới cống hiến. Ngay từ những việc vừa sức, những thiếu nhi ấy đã góp phần giữ cho trường lớp, ruộng đồng và tình làng nghĩa xóm tiếp tục tồn tại.

Giữa một vùng đất liên tục bị đánh phá, Hợp tác xã Măng non Duy Viên đã bảo vệ một điều rất quan trọng: niềm tin rằng trẻ em vẫn có thể học tập, lao động và lớn lên, bất chấp chiến tranh.