Lửa thép từ nhà tù Sơn La

Đồng chí Mai Chí Thọ (tên thật là Phan Đình Đống) sinh năm 1922 trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng tại Nam Định. Mười tám tuổi, đồng chí tham gia phong trào sinh viên tại Huế và Hà Nội. Năm 1940 - 1945, đồng chí bị thực dân Pháp bắt, giam tại nhiều nhà tù: Nam Định, Hỏa Lò, Sơn La, Khám Lớn, Côn Đảo. Câu chuyện về chuyến lưu đày từ Nhà tù Hỏa Lò lên Nhà tù Sơn La được đồng chí kể lại trong “Hồi ức Mai Chí Thọ - Những mẩu chuyện đời tôi” (tập 1), Nxb Trẻ, năm 2001, trang 56 - 61, như sau: “Đầu năm 1941, bọn Pháp chuyển chúng tôi từ Nam Định lên Hà Nội… Ở Hỏa Lò được mấy tháng, chúng đưa chúng tôi ra tòa Thượng thẩm Hà Nội x.é.t x.ử, rồi đưa đi Sơn La… Từ Hà Nội đi Sơn La có đường xe hơi nhưng đến Hòa Bình, chúng bắt chúng tôi phải đi bộ. Chúng còng tay hai người tù với nhau thành một cặp… Cái cảnh hai người bị còng chung với nhau cùng diễn ra biết bao nhiêu tình huống éo le, gay cấn. Anh Ngô Du và tôi bị còng chung với nhau. Anh nghiện thuốc lào rất nặng. Một hôm, chiều tối đến chỗ nghỉ, hai anh em đang nằm với nhau, thấy ánh lửa và tiếng rít thuốc lào ở đằng xa vọng lại, anh Du liền bật ngồi dậy, vọt lại phía đó, quên phứt chuyện anh bị còng chung với tôi. Còng nghiến vào cổ tay đau điếng người, tôi cắn răng chịu đựng, cố bình tĩnh nói với anh: - Bộ cậu quên rằng tụi mình còng chung với nhau hay sao?Anh Du quay lại nói:- Mình thèm thuốc quá.Tôi biết rằng anh cũng đau không kém gì tôi. Hôm sau đang ăn cơm, bỗng nhiên bụng quặn đau buộc tôi phải đi cầu. Anh Du lặng lẽ cầm nắm cơm theo tôi, vừa tủm tỉm, vừa cười nói:- Cậu lại trả đũa mình về cái tội mình giựt tay cậu chạy đi hút thuốc chứ gì?Thế rồi hai anh em cùng cười. Những chuyện vặt vãnh nhưng rất khó chịu, gay cấn như thế xảy ra liên miên khi ăn, ngủ, tiêu, tiểu, đi đứng, nghỉ ngơi trong suốt cuộc hành trình. Nếu không đoàn kết, thông cảm nhau, không có kỷ luật, ý chí, không tự kiềm chế thì chắc chắn sẽ xảy ra những mâu thuẫn không điều hòa nổi. Cuộc hành trình vô cùng vất vả, gian khổ này đã cho chúng tôi những bài học hết sức sâu sắc, rèn luyện chúng tôi toàn diện về phẩm chất của một chiến sỹ cách mạng”.