Lực lượng vũ trang và quần chúng vũ trang trong khởi nghĩa tháng tám 1945
Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng tháng Tám năm 1945 diễn ra mau lẹ, ít đổ máu và thu được nhiều thắng lợi rực rỡ. Trước hiện tượng lịch sử đó, có người cho rằng đó chẳng qua chỉ là “ăn may”. Nhật thua, phong kiến đổ, lực lượng cách mạng chỉ việc…ra mắt để tiếp nhận chính quyền mà thôi.
Điều đó hoàn toàn không đúng.Nếu không có một quá trình tổ chức, tập dượt và chuẩn bị thì khi gặp thời cơ, cách mạng lấy đâu ra lực lượng để mà “ra mắt”. Hơn nữa, trong cuộc “chạy đua” để giành chính quyền từ tay Nhật, đâu chỉ có riêng nhân dân Việt Nam, mà cùng lúc đó còn có tàu Tưởng, Pháp, Mỹ. Nếu cách mạng không chuẩn bị sẵn lực lượng, tổ chức đón chớp thời cơ thì làm sao có thể tới đích trước được các đối thủ của mình. Đồng thời cách mạng bùng nổ thắng lợi mà ít đổ máu, đâu phải vì quân thù bạc nhược, mà cái chính là các hoạt động của lực lượng vũ trang cách mạng và vũ trang cho quần chúng đã được Đảng coi trọng, sớm chuẩn bị và tổ chức.Sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9-3-1945), thời cơ khởi nghĩa càng đến gần. Để đẩy mạnh hơn nữa việc chuẩn bị vũ trang Tổng khởi nghĩa, trung tuần tháng 4-1945, Hội nghị Quân sự Bắc kỳ đã được triệu tập tại Hiệp Hòa (Bắc Giang). Lúc này, lực lượng chủ lực có 13 đại đội, một số tỉnh, huyện cũng tổ chức nhiều trung đội, đại đội quân giải phóng.Tại chiến khu Quang Trung (gồm các tỉnh Hòa Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa) ngày 20-5-1945 trung đội du kích tập trung đầu tiên được thành lập. Tại chiến khu Đông Triều, Đội du kích kháng Nhật cũng ra đời ngày 8-6-1945. Tại Nam Bộ, các chiến sĩ du kích, sau ngày Nhật đảo chính Pháp, đã tìm lại những vũ khí cất giấu từ những ngày khởi nghĩa năm 1940 để tổ chức các lực lượng vũ trang cách mạng.Hầu khắp các tỉnh trong toàn quốc, các đội vũ trang chiến đấu phát triển nhanh chóng.
Một số vũ khí, nhân dân Việt Nam sử dụng thời kỳ Cách mạng tháng 8-1945. (ảnh chụp HV)
Trong buổi đầu thành lập, hầu hết các đội vũ trang cách mạng từ núi rừng Việt Bắc đến đồng bằng Bắc Bộ, qua vùng Ba Tơ vào đến Cà Mau đều được nhân dân giúp đỡ: vũ khí do dân trang bị, quần áo dân sắm, lương thực nuôi quân dân cho. Nhiều ông bố, bà mẹ đã dẫn con đến gặp đoàn thể xin cho vào du kích. Bà mẹ cho con đẫy vải đựng gạo đựng ngô, ông bố cho con cây súng kíp hoặc con dao phát rẫy để làm vũ khí. Có gia đình ở Cao Bằng đã bán phần lớn gia tài để mua súng cho con vào du kích, Khi phong trào sắm vũ khí để khởi nghĩa lên cao, gia đình nào cũng tìm mọi cách, kể cả bán thóc, bán trâu để mua súng. Nhiều địa phương đã tổ chức ngày hội “góp đồng đúc đạn” nhiều người đem cả đồ tế tự bằng đồng như lư hương, đỉnh đồng, chậu thau, mâm đồng… kể cả tiền xu bằng đồng quyên góp cho các lò rèn vũ khí. Ở Cần Thơ, nhân dân đã ủng hộ cho cách mạng gần 200 khẩu súng bắn chim để trang bị cho tự vệ chiến đấu…Bằng các hành động yêu nước của mình, nhân dân đã tạo nên sức mạnh vĩ đại cho quân đội, cho các lực lượng vũ trang cách mạng trong Tổng khởi nghĩa năm 1945.
Tranh màu dầu “Đánh chiếm Bắc bộ Phủ” của họa sĩ Trần Đình Thọ, sáng tác năm 1984. (ảnh chụp tranh BTLSQG)Cách mạng bùng nổ, không phải chỉ đơn thuần có bạo lực chính trị mà còn có những trận chiến đấu ác liệt với quân thù.Chiều 16-8-1945, đơn vị chủ lực của Việt Nam Giải phóng Quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy xuất phát từ Tân Trào đánh chiếm Thái Nguyên. 5 giờ 30 sáng ngày 20-8-1945, quân ta trao tối hậu thư cho tỉnh trưởng Thái Nguyên. Cùng lúc, ta nổ súng tiến công các doanh trại quân Nhật. Cuộc chiến đấu ở đây đã chuyển từ tập kích sang trận địa bao vây và chiến đấu trên đường phố. Chiến lũy được dựng lên. Giải phóng Quân kết hợp xung phong với hỏa lực Ba-dô-ca, lựu đạn lửa diệt quân Nhật, chiếm trại hiến binh.Ở Tuyên Quang, ngày 17-8-1945, lực lượng vũ trang cách mạng tiến công doanh trại lính Nhật. Quân đội ta bám từng bờ hào, nhảy cả lên mái nhà, công kênh nhau vượt tường, dùng dao, súng, mã tấu xung phong đánh quân Nhật.Ở Hà Giang, lực lượng vũ trang phá đồn Bắc Quang và một số đồn khác, tiếp đó, hai tiểu đội tiến vào giải phóng Hoàng Su Phì.Ở Quảng Ngãi, các trận chiến đấu giữa các đội vũ trang cách mạng với quân Nhật đã liên tục nổ ra. Ngày 14-8 chiến sự diễn ra tại Xuân Phổ (cách thị xã 7km). Ngày 15-8, một trận đánh lớn lại diễn ra trên đoạn đường An Hội-Xuân Phổ. Đêm 16-8 các chiến sĩ ta lại giáp chiến với quân Nhật ở Thi Phổ (huyện Mộ Đức)…Trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, ở tất cả các tỉnh, huyện, thị trấn, thị xã, các đội xung phong vũ trang, các đội tự vệ du kích đã đóng vai trò quan trọng cùng các tổ chức công nhân, nông dân, thanh niên vũ trang chiếm các công sở trước ngày giành chính quyền.
Lực lượng công an phủ Diễn Châu (Nghệ An) tiếp quản công sở, tháng 8-1945. (Ảnh tư liệu BTLSQG)Các đơn vị Việt Nam Giải phóng quân có chỉ huy thống nhất, có hệ thống tổ chức chặt chẽ đã cùng bộ đội địa phương, các đội tự vệ, du kích chiến đấu và quần chúng cách mạng tiến hành thắng lợi cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn quốc, Đồng thời, những ngày Tổng khởi nghĩa cũng là những ngày lực lượng vũ trang cách mạng phát triển nhảy vọt cả về số lượng và trang bị. Hàng vạn khẩu súng đoạt được trong tay quân địch đã được trang bị cho các đơn vị chiến đấu.
Lực lượng vũ trang tỉnh Thanh Hóa tham gia diễu binh trong ngày Độc Lập, ngày 2-9-1945. (Ảnh tư liệu BTLSQG)Ngày 2-9-1945 tại quảng trường Ba Đình Hà Nội, đại diện cho lực lượng vũ trang cách mạng, một chi đội giải phóng quân, hàng ngũ chỉnh tề, đã cùng nhân dân Hà Nội tham dự mít tinh chào mừng ngày khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa./.
Một số vũ khí, nhân dân Việt Nam sử dụng thời kỳ Cách mạng tháng 8-1945. (ảnh chụp HV)Trong buổi đầu thành lập, hầu hết các đội vũ trang cách mạng từ núi rừng Việt Bắc đến đồng bằng Bắc Bộ, qua vùng Ba Tơ vào đến Cà Mau đều được nhân dân giúp đỡ: vũ khí do dân trang bị, quần áo dân sắm, lương thực nuôi quân dân cho. Nhiều ông bố, bà mẹ đã dẫn con đến gặp đoàn thể xin cho vào du kích. Bà mẹ cho con đẫy vải đựng gạo đựng ngô, ông bố cho con cây súng kíp hoặc con dao phát rẫy để làm vũ khí. Có gia đình ở Cao Bằng đã bán phần lớn gia tài để mua súng cho con vào du kích, Khi phong trào sắm vũ khí để khởi nghĩa lên cao, gia đình nào cũng tìm mọi cách, kể cả bán thóc, bán trâu để mua súng. Nhiều địa phương đã tổ chức ngày hội “góp đồng đúc đạn” nhiều người đem cả đồ tế tự bằng đồng như lư hương, đỉnh đồng, chậu thau, mâm đồng… kể cả tiền xu bằng đồng quyên góp cho các lò rèn vũ khí. Ở Cần Thơ, nhân dân đã ủng hộ cho cách mạng gần 200 khẩu súng bắn chim để trang bị cho tự vệ chiến đấu…Bằng các hành động yêu nước của mình, nhân dân đã tạo nên sức mạnh vĩ đại cho quân đội, cho các lực lượng vũ trang cách mạng trong Tổng khởi nghĩa năm 1945.
Tranh màu dầu “Đánh chiếm Bắc bộ Phủ” của họa sĩ Trần Đình Thọ, sáng tác năm 1984. (ảnh chụp tranh BTLSQG)Cách mạng bùng nổ, không phải chỉ đơn thuần có bạo lực chính trị mà còn có những trận chiến đấu ác liệt với quân thù.Chiều 16-8-1945, đơn vị chủ lực của Việt Nam Giải phóng Quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy xuất phát từ Tân Trào đánh chiếm Thái Nguyên. 5 giờ 30 sáng ngày 20-8-1945, quân ta trao tối hậu thư cho tỉnh trưởng Thái Nguyên. Cùng lúc, ta nổ súng tiến công các doanh trại quân Nhật. Cuộc chiến đấu ở đây đã chuyển từ tập kích sang trận địa bao vây và chiến đấu trên đường phố. Chiến lũy được dựng lên. Giải phóng Quân kết hợp xung phong với hỏa lực Ba-dô-ca, lựu đạn lửa diệt quân Nhật, chiếm trại hiến binh.Ở Tuyên Quang, ngày 17-8-1945, lực lượng vũ trang cách mạng tiến công doanh trại lính Nhật. Quân đội ta bám từng bờ hào, nhảy cả lên mái nhà, công kênh nhau vượt tường, dùng dao, súng, mã tấu xung phong đánh quân Nhật.Ở Hà Giang, lực lượng vũ trang phá đồn Bắc Quang và một số đồn khác, tiếp đó, hai tiểu đội tiến vào giải phóng Hoàng Su Phì.Ở Quảng Ngãi, các trận chiến đấu giữa các đội vũ trang cách mạng với quân Nhật đã liên tục nổ ra. Ngày 14-8 chiến sự diễn ra tại Xuân Phổ (cách thị xã 7km). Ngày 15-8, một trận đánh lớn lại diễn ra trên đoạn đường An Hội-Xuân Phổ. Đêm 16-8 các chiến sĩ ta lại giáp chiến với quân Nhật ở Thi Phổ (huyện Mộ Đức)…Trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, ở tất cả các tỉnh, huyện, thị trấn, thị xã, các đội xung phong vũ trang, các đội tự vệ du kích đã đóng vai trò quan trọng cùng các tổ chức công nhân, nông dân, thanh niên vũ trang chiếm các công sở trước ngày giành chính quyền.Lực lượng công an phủ Diễn Châu (Nghệ An) tiếp quản công sở, tháng 8-1945. (Ảnh tư liệu BTLSQG)Các đơn vị Việt Nam Giải phóng quân có chỉ huy thống nhất, có hệ thống tổ chức chặt chẽ đã cùng bộ đội địa phương, các đội tự vệ, du kích chiến đấu và quần chúng cách mạng tiến hành thắng lợi cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn quốc, Đồng thời, những ngày Tổng khởi nghĩa cũng là những ngày lực lượng vũ trang cách mạng phát triển nhảy vọt cả về số lượng và trang bị. Hàng vạn khẩu súng đoạt được trong tay quân địch đã được trang bị cho các đơn vị chiến đấu.Lực lượng vũ trang tỉnh Thanh Hóa tham gia diễu binh trong ngày Độc Lập, ngày 2-9-1945. (Ảnh tư liệu BTLSQG)Ngày 2-9-1945 tại quảng trường Ba Đình Hà Nội, đại diện cho lực lượng vũ trang cách mạng, một chi đội giải phóng quân, hàng ngũ chỉnh tề, đã cùng nhân dân Hà Nội tham dự mít tinh chào mừng ngày khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa./.
